महाभूमी स्टॅक: एका क्लिकवर मिळणार जमिनीचा सर्च रिपोर्ट

मुंबई: महाराष्ट्रातील जमीन व्यवहार अधिक पारदर्शक आणि सुलभ करण्याच्या उद्देशाने महसूल व वन विभागाने ‘महाभूमी स्टॅक’ ही एकात्मिक डिजिटल प्रणाली सुरू केली आहे. या प्रणालीद्वारे एखाद्या विशिष्ट भूखंडाशी संबंधित विविध प्रकारची माहिती एकाच डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

यामुळे जमीन खरेदी-विक्रीपूर्वी उपलब्ध डिजिटल अभिलेखांची प्राथमिक पडताळणी नागरिकांना अधिक सहज करता येऊ शकते. तसेच विविध सेवांसाठी वेगवेगळ्या प्रणालींवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होण्याची अपेक्षा आहे.

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी महाभूमी स्टॅकच्या माध्यमातून जमिनीच्या मालकीहक्काशी संबंधित माहिती अधिक सुलभपणे उपलब्ध होण्यास मदत होईल, असे म्हटले आहे. महसूल विभागाचे अपर मुख्य सचिव विकास खारगे यांनीही या प्रणालीचे सादरीकरण केले.

दहा प्रमुख भूमी सेवा एकाच डिजिटल प्रवेशद्वारावर

सध्या नागरिकांना जमीन व्यवहारासाठी महाभूलेख, महाभूनकाशा, फेरफार, मोजणी, नोंदणी विभाग आणि इतर संबंधित प्रणालींचा वापर करावा लागतो. या सेवांमधील माहिती एकत्रित करण्याच्या उद्देशाने महाभूमी स्टॅकच्या माध्यमातून एकात्मिक डिजिटल प्रवेशद्वार उपलब्ध करून देण्यात आले आहे.

ग्रामीण भागात सर्व्हे किंवा गट क्रमांक, तर शहरी भागात सी.टी.एस. किंवा सिटी सर्व्हे क्रमांकाच्या आधारे संबंधित भूखंडाची माहिती शोधण्याची सुविधा या प्रणालीमध्ये उपलब्ध करून देण्याची संकल्पना आहे.

एका भूखंडाची कोणती माहिती मिळणार?

महाभूमी स्टॅकच्या माध्यमातून संबंधित भूखंडाशी जोडलेली विविध माहिती एकत्रित स्वरूपात पाहता येऊ शकते. त्यामध्ये पुढील अभिलेखांचा समावेश आहे:

• सध्याचे वापरकर्ते आणि अधिकार अभिलेख अर्थात ७/१२
• ८-अ उतारा
• मागील फेरफारांची माहिती
• नोंदणीकृत व्यवहारांचे संदर्भ आणि Index-II
• भूमापनाशी संबंधित माहिती
• गाव नकाशा व मोजणीशी संबंधित तपशील
• संबंधित महसूल न्यायालयीन प्रकरणांची स्थिती
• जमिनीशी संबंधित उपलब्ध इतर डिजिटल अभिलेख

यामुळे जमीन खरेदीपूर्वी संबंधित भूखंडाबाबत उपलब्ध डिजिटल माहिती नागरिकांना प्राथमिक पातळीवर तपासता येऊ शकते.

जमीन खरेदीपूर्वी पडताळणीला मदत

जमीन व्यवहारात केवळ ७/१२ उतारा पाहणे पुरेसे नसते. फेरफार, बोजे, पूर्वीचे व्यवहार, नकाशा, मोजणी आणि न्यायालयीन वाद यांसारख्या बाबींचीही तपासणी महत्त्वाची असते. महाभूमी स्टॅकच्या माध्यमातून ही माहिती एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

यामुळे संभाव्य खरेदीदाराला व्यवहारापूर्वी उपलब्ध डिजिटल नोंदींची प्राथमिक पडताळणी स्वतः करता येऊ शकते. मात्र ऑनलाइन अभिलेख पाहणे म्हणजे जमिनीचा निर्विवाद कायदेशीर मालकीहक्क सिद्ध झाला, असे मानता येणार नाही.

प्रत्यक्ष जमीन व्यवहारापूर्वी मूळ कागदपत्रे, हक्कसाखळी, बोजे, न्यायालयीन प्रकरणे आणि इतर लागू कायदेशीर बाबींची स्वतंत्र तपासणी करणे आवश्यक राहते.

३.५ कोटींहून अधिक अधिकार अभिलेखांचे डिजिटल भांडार

महाभूमी स्टॅकमध्ये मोठ्या प्रमाणावर जमीन अभिलेख डिजिटल स्वरूपात एकत्रित करण्याची योजना आहे. उपलब्ध माहितीनुसार प्रणालीमध्ये ३.५ कोटींहून अधिक ७/१२ आणि ८-अ अधिकार अभिलेख, १.५ कोटींहून अधिक भू-नकाशे व मिळकत पत्रिका तसेच ४० कोटींहून अधिक ऐतिहासिक स्कॅन केलेले फेरफार आणि जुने अभिलेख उपलब्ध करून देण्याची क्षमता आहे.

याशिवाय नोंदणी विभागातील Index-II च्या प्रती आणि महसूल न्यायालयीन प्रकरणांची स्थितीही प्रणालीशी जोडण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

बँका, उद्योग आणि गुंतवणूकदारांनाही उपयोग

महाभूमी स्टॅकचा उपयोग सामान्य नागरिकांसोबतच बँका, वित्तीय संस्था, उद्योग आणि गुंतवणूकदारांनाही होऊ शकतो. संबंधित भूखंडाच्या उपलब्ध नोंदी आणि व्यवहारांची प्राथमिक माहिती अधिक सहज मिळाल्यास कर्ज किंवा जमीनविषयक निर्णय प्रक्रियेत मदत होण्याची अपेक्षा आहे.

महसूल प्रशासनासाठीही विविध डिजिटल अभिलेख एकत्र उपलब्ध झाल्यामुळे नोंदींची पडताळणी आणि संबंधित प्रक्रियांना मदत होऊ शकते.

AI आणि GIS आधारित सुविधांकडे वाटचाल

महाभूमी स्टॅकचा पुढील विकास GIS आधारित भू-दृश्यीकरण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित शोध सुविधा आणि नागरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या प्रणालींशी एकात्मीकरण करण्याच्या दिशेने होणार आहे.

यामुळे भविष्यात जमीनविषयक माहिती शोधणे आणि विविध विभागांमधील डिजिटल माहिती एकत्रितपणे वापरणे अधिक सुलभ होण्याची शक्यता आहे.

जमीन व्यवहारात पारदर्शकतेला मदत होण्याची अपेक्षा

जमीन व्यवहारात विविध कार्यालये आणि पोर्टलवरून अभिलेख शोधण्याची प्रक्रिया नागरिकांसाठी वेळखाऊ ठरू शकते. या पार्श्वभूमीवर ‘एक जमीन – एक डिजिटल प्रवेशद्वार’ ही महाभूमी स्टॅकची संकल्पना महत्त्वाची ठरू शकते.

उपलब्ध अभिलेखांची प्राथमिक माहिती नागरिकांना एकाच ठिकाणी पाहता आल्यास व्यवहारातील पारदर्शकता वाढण्यास आणि संभाव्य गैरप्रकार टाळण्यास मदत होऊ शकते.

महाभूमी स्टॅक: अधिकृत डिजिटल भूमी सेवा

महत्त्वाची नोंद: महाभूमी स्टॅकवरील डिजिटल माहिती जमीन व्यवहारासाठी उपयुक्त प्राथमिक पडताळणी साधन ठरू शकते. मात्र अंतिम खरेदीपूर्वी संबंधित मूळ दस्तऐवज, हक्कसाखळी, बोजे आणि कायदेशीर हक्कांची स्वतंत्र तपासणी करणे आवश्यक आहे.