आजचे बालक... उद्याचे सक्षम मानवी ऍसेट.. कुटुंब आणि समाजाचे महत्त्वाचे भांडवल!!!!


शैक्षणिक संस्थांची रेलचेल; पण शैक्षणिक वातावरण कुठे?

मुरगूडसह कोल्हापूरच्या साखरपट्ट्यातील गावांसमोर गंभीर प्रश्न; शांतता, शिस्त आणि अभ्यासपूरक वातावरणासाठी सामाजिक इच्छाशक्तीची गरज

कोल्हापूर : प्रतिनिधी

एखाद्या शहराची प्रगती केवळ रस्ते, इमारती, बाजारपेठा किंवा आर्थिक उलाढालीवर मोजता येत नाही. त्या शहरातील शाळा, महाविद्यालये, ग्रंथालये, अभ्यासिका, प्रशिक्षित शिक्षक, विद्यार्थ्यांना मिळणारे अभ्यासपूरक वातावरण आणि शिक्षणाकडे समाजाचा पाहण्याचा दृष्टिकोन यावर त्या शहराचे भवितव्य निश्चित होत असते. या दृष्टीने मुरगूड शहरासह कोल्हापूर जिल्ह्यातील साखरपट्ट्यातील अनेक गावांसमोर आज एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहत आहे—शैक्षणिक संस्था आहेत; पण त्या संस्थांना पूरक असे शैक्षणिक वातावरण आपण निर्माण करीत आहोत का?

मुरगूड शहरात प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शाळा, खासगी इंग्लिश मीडियम स्कूल, पदवी व पदव्युत्तर शिक्षणाची सुविधा, शासकीय औद्योगिक प्रशिक्षण केंद्र, संगणक विज्ञान, नर्सिंग पदवी, संगणक प्रमाणपत्र प्रशिक्षण केंद्रे, साई सारखे कुस्ती प्रशिक्षण केंद्र तसेच काही अभ्यासिका उपलब्ध आहेत. शहर आणि परिसरातील पाच हजारांहून अधिक विद्यार्थी या विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये शिक्षण घेत असल्याचे चित्र आहे.

म्हणजेच शिक्षणासाठी आवश्यक असणारी संस्थात्मक पायाभूत रचना मुरगूडमध्ये मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहे. जुन्या शासकीय व अनुदानित शाळा-महाविद्यालयांनी आपले अस्तित्व टिकवून ठेवले आहे, तर त्याचबरोबर खासगी क्षेत्रातून नवीन शिक्षण व प्रशिक्षणाच्या सुविधा उपलब्ध होत आहेत. त्यामुळे एका मर्यादित भौगोलिक क्षेत्रात शिक्षणसंस्थांची संख्या आणि पर्याय वाढत आहेत.

मात्र प्रश्न संस्थांच्या संख्येचा नाही; प्रश्न आहे तो त्यांच्या भोवती निर्माण होणाऱ्या वातावरणाचा.

शांतता आणि शिस्तही शिक्षणाचाच भाग

विद्यार्थ्याला दर्जेदार शिक्षक, चांगला अभ्यासक्रम आणि शाळेची सुविधा जितकी आवश्यक आहे, तितकेच त्याला अभ्यासासाठी शांत, शिस्तबद्ध आणि प्रेरणादायी वातावरण आवश्यक असते. अभ्यास बौद्धिक सराव वाचन चिंतन यासाठी मन आणि शरीर स्थिरावलेले असणे गरजेचे असते

मुरगूड शहराची लोकसंख्या सुमारे बारा हजारांच्या आसपास आहे.शहर व परिसरात शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या लक्षणीय आहे. या विद्यार्थ्यांमध्ये गुणवत्ता, जिद्द आणि पुढे जाण्याची क्षमता मोठ्या प्रमाणात आहे. मात्र त्या गुणवत्तेला चालना देणारे व्यापक शैक्षणिक वातावरण निर्माण करण्याच्या बाबतीत समाज म्हणून आपण कमी पडत आहोत, अशी भावना शैक्षणिक वर्तुळातून व्यक्त होत आहे.

शाळा-महाविद्यालयांच्या परिसरात किंवा विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासाच्या काळात होणारा अनावश्यक ध्वनीप्रदूषणाचा त्रास, विविध कार्यक्रम, मिरवणुका, इव्हेंट संस्कृती, क्रीडा व इतर उपक्रमांचे अतिरेकी आयोजन यांचा विद्यार्थ्यांच्या नियमित अभ्यासावर परिणाम होऊ शकतो. उत्सव, क्रीडा आणि सांस्कृतिक उपक्रम आवश्यकच आहेत; मात्र त्यांच्या नियोजनात विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक गरजांचाही विचार होणे तितकेच आवश्यक आहे.

विशेषतः एस.टी. स्टँड परिसर, शिवराज विद्यालय, खासदार मंडलिक शिक्षण संकुल आणि इतर शैक्षणिक परिसरांभोवती विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक वेळेचा आणि अभ्यासाच्या वातावरणाचा विचार करून सामाजिक शिस्त निर्माण करण्याची गरज आहे.

'इव्हेंट संस्कृती' आणि विद्यार्थ्यांचा वेळ

आज शाळा, महाविद्यालये आणि विद्यार्थ्यांभोवती विविध कार्यक्रमांची संख्या वाढत आहे. डॉल्बी, मिरवणुका, बैलगाडी शर्यती, घोडागाडी शर्यती, विविध स्पर्धा आणि इतर सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढताना दिसतो.

विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी क्रीडा, कला, संस्कृती आणि सामाजिक सहभाग आवश्यक आहेत. परंतु अभ्यासाचा वेळ, परीक्षा, शाळेचे नियमित अध्यापन आणि विद्यार्थ्यांची मानसिक एकाग्रता यांना दुय्यम स्थान मिळू नये, एवढीच अपेक्षा आहे.

आज अनेक पालक आपल्या पाल्यांच्या शैक्षणिक भवितव्याबाबत गंभीर आहेत. त्यामुळेच मुरगूड आणि परिसरातील शाळांमध्ये सुविधा उपलब्ध असूनही काही पालक आपल्या मुलांना दूरच्या ठिकाणी अनुदानित शाळा, अकॅडमी किंवा निवासी शिक्षणासाठी पाठवण्याचा निर्णय घेत आहेत. हा केवळ एका शाळेचा किंवा एका संस्थेचा प्रश्न म्हणून पाहण्याऐवजी शहराच्या एकूण शैक्षणिक वातावरणाचा प्रश्न म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

*कष्टकरी पालकांचा प्रश्न अधिक गंभीर*

सामान्य शेतकरी, शेतमजूर, कष्टकरी आणि अल्पभूधारक कुटुंबांतील पालकांसमोर परिस्थिती वेगळी असते. दिवसभर कष्टाचे काम करणाऱ्या पालकांना आपल्या मुलाच्या शाळेतील उपस्थितीपासून अभ्यासक्रमाच्या पूर्ततेपर्यंत प्रत्येक बाबीवर लक्ष ठेवणे नेहमी शक्य होत नाही.

त्यामुळे अशा विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाची जबाबदारी केवळ पालकांवर टाकता येणार नाही.
शाळा व्यवस्थापन समित्या, शिक्षक, मुख्याध्यापक, जबाबदार पालक, नागरिक संस्था आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांची भूमिका येथे महत्त्वाची ठरते.

आपली मुले नेमके काय शिकतात?
अभ्यासक्रम वेळेत पूर्ण होतो का?
विद्यार्थ्यांची उपस्थिती कशी आहे?
अध्यापनाचा दर्जा कसा आहे?
कमकुवत विद्यार्थ्यांसाठी अतिरिक्त मदत मिळते का?
ग्रंथालय, अभ्यासिका आणि डिजिटल साधनांचा वापर किती होतो?
या प्रश्नांची सामाजिक पातळीवर चर्चा होणे आवश्यक आहे.

*शाळा समाजापासून वेगळी नाही*

शाळा ही समाजापासून वेगळी संस्था नाही. ती समाजाचे प्रतिबिंब असते. बालकांच्या सामाजिकीकरणाची आणि लोकशाही मूल्यांची जडणघडण मोठ्या प्रमाणात शाळेत होते.

मात्र याच कारणामुळे समाजातील चुकीचे पायंडे, अनावश्यक दिखावा, स्पर्धात्मक इव्हेंट संस्कृती किंवा शैक्षणिक वेळेकडे दुर्लक्ष यांचा प्रभाव शाळांवर पडणार नाही, याची काळजी घेणेही समाजाचीच जबाबदारी आहे.

वाड्या-वस्त्यांवर जाऊन शाळाबाह्य मुलांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी उभी राहिलेली अनुदानित शिक्षणव्यवस्था ही सामाजिक परिवर्तनाची महत्त्वाची यंत्रणा आहे. त्यामुळे शिक्षणाच्या मूळ उद्दिष्टापेक्षा इतर व्यावसायिक किंवा दिखाऊ बाबींना अधिक महत्त्व मिळणे ही चिंतेची बाब ठरू शकते.

*मुरगूडचा प्रश्न म्हणजे केवळ मुरगूडचा प्रश्न नाही*

मुरगूडची परिस्थिती स्वतंत्रपणे पाहण्यापेक्षा कोल्हापूर जिल्ह्यातील साखरपट्ट्यातील अनेक गावांच्या व्यापक संदर्भात पाहण्याची गरज आहे.

आर्थिकदृष्ट्या सक्षम, पाणीदार, शेतीप्रधान आणि सहकाराच्या माध्यमातून विकसित झालेल्या गावांमध्ये शैक्षणिक सुविधा निर्माण झाल्या आहेत. अनेक ठिकाणी शाळा-महाविद्यालये, खासगी शिक्षणसंस्था, क्लासेस, अभ्यासिका आणि प्रशिक्षण केंद्रे उभी राहिली आहेत.

परंतु शैक्षणिक संस्थांची संख्या वाढणे आणि शैक्षणिक वातावरणाची गुणवत्ता वाढणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

गडहिंग्लज, गारगोटी, निपाणी यांसारख्या परिसरातील शहरांमध्ये शिक्षणासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांची चर्चा होत असताना मुरगूडसारख्या शहरांनीही आपल्या शैक्षणिक क्षमतेचे पुनर्मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे.

हा प्रश्न केवळ विद्यार्थ्यांच्या निकालाचा नाही. तो गावाच्या भविष्यातील सामाजिक, आर्थिक आणि बौद्धिक क्षमतेचा प्रश्न आहे.

*'एज्युकेशन फ्रेंडली टाऊन'ची संकल्पना हवी*

मुरगूडसारख्या शहराने स्वतःकडे केवळ शिक्षणसंस्था असलेले शहर म्हणून न पाहता 'एज्युकेशन फ्रेंडली टाऊन' म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

यासाठी काही ठोस उपक्रम राबवता येऊ शकतात—

* शाळा व महाविद्यालयांच्या परिसरात ध्वनीप्रदूषणावर सामाजिक नियंत्रण.
* विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासाच्या वेळेचा सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये विचार.
* प्रत्येक शाळेने वार्षिक शैक्षणिक गुणवत्ता अहवाल तयार करणे.
* अभ्यासिका, ग्रंथालय आणि वाचनसंस्कृतीला चालना.
* गरीब व कष्टकरी कुटुंबातील विद्यार्थ्यांसाठी सामुदायिक शैक्षणिक मदत.
* माजी विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि नागरिकांचा शैक्षणिक मंच.
* विद्यार्थ्यांसाठी करिअर मार्गदर्शन व कौशल्यविकास उपक्रम.
* शाळा व्यवस्थापन समित्यांनी केवळ प्रशासकीय नव्हे तर शैक्षणिक बाबींवरही लक्ष ठेवणे.
* शहरातील सामाजिक व तरुण मंडळांनी वर्षातून किमान काही उपक्रम शिक्षणासाठी समर्पित करणे.
* उत्सव आणि सार्वजनिक कार्यक्रमांचे नियोजन करताना परीक्षा व शैक्षणिक वेळापत्रकाचा विचार करणे.

शिक्षणाची जबाबदारी फक्त शिक्षकांची नाही

एखाद्या गावातील शैक्षणिक व्यवस्था ही त्या गावाच्या सामूहिक इच्छाशक्तीचे प्रतिबिंब असते.

चांगल्या शाळा असणे आवश्यक आहे; पण त्याबरोबर चांगले पालकत्व, जागरूक नागरिकत्व, प्रशिक्षित शिक्षक, अभ्यासू विद्यार्थी, सक्षम शाळा व्यवस्थापन, ग्रंथालये, अभ्यासिका आणि शिक्षणाला प्रतिष्ठा देणारे सामाजिक वातावरणही आवश्यक आहे.

शिक्षणाची गुणवत्ता केवळ वर्गाच्या चार भिंतींमध्ये ठरत नाही. ती संपूर्ण समाजाच्या वर्तनातून घडत असते.

आज मुरगूडसमोर मोठी संधी आहे. शहरात आधीच शैक्षणिक संस्था आहेत, विद्यार्थी आहेत, शिक्षक आहेत आणि शिक्षण घेण्याची क्षमता असलेली पिढी आहे. गरज आहे ती या सर्व घटकांना एका व्यापक शैक्षणिक दृष्टिकोनातून जोडण्याची.

साखरपट्ट्यातील गावांनी आर्थिक विकासाबरोबर मानवी भांडवलाच्या निर्मितीलाही प्राधान्य दिले तर पुढील पिढीची दिशा बदलू शकते.

मुरगूडसह प्रत्येक गावाने स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे—

आपल्या गावात शाळा किती आहेत, हा प्रश्न महत्त्वाचा आहेच; पण आपल्या गावात शिक्षणासाठी वातावरण किती आहे, हा त्याहून मोठा प्रश्न आहे.

कारण शाळा विद्यार्थ्यांना शिक्षण देतात; पण समाज त्यांना शिक्षणाचे महत्त्व शिकवतो.

आणि एखाद्या गावाचा खरा विकास तेव्हाच होतो, जेव्हा त्या गावात उत्सवांसाठी आवाज असतो, पण विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासासाठी शांतताही असते; स्पर्धा असतात, पण त्याबरोबर पुस्तकांशी मैत्रीही असते; आणि विकासाची चर्चा होते, पण त्या विकासाच्या केंद्रस्थानी पुढची पिढीही असते.