शेतात राबणाऱ्या बळीराजाच्या जिवाची किंमत कोण मोजणार?

सावर्डे बुद्रुक येथील विकास परीट यांचा सर्पदंशाने मृत्यू; शेतातील सुरक्षितता आणि ग्रामीण आरोग्यव्यवस्थेच्या तत्परतेवर प्रश्न

कोल्हापूर प्रतिनिधी | समीर कटके

कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी शेतात राबणाऱ्या शेतकऱ्यांना उत्पादनखर्च, बाजारभावातील अनिश्चितता आणि नैसर्गिक संकटांचा सामना करावा लागतो. शेतीकामादरम्यान सर्पदंशासारखी दुर्घटना घडल्यास वेळेत वैद्यकीय मदत मिळणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. कागल तालुक्यातील सावर्डे बुद्रुक येथील विकास शामराव परीट (वय ४०) यांच्या मृत्यूच्या घटनेने शेतातील सुरक्षितता आणि ग्रामीण आरोग्यसेवेच्या उपलब्धतेचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आणला आहे.

मिळालेल्या माहितीनुसार, भातकापणीसाठी शेतात गेलेल्या परीट यांना सर्पदंश झाला. सापाची जात ओळखण्यासाठी त्याला पकडण्याचा प्रयत्न केल्याने रुग्णालयात पोहोचण्यास विलंब झाल्याचे सांगितले जाते. त्यांना मुरगूड ग्रामीण रुग्णालयात दाखल केले असता डॉक्टरांनी मृत घोषित केले. घटनेचा तपशील संबंधित वैद्यकीय नोंदी आणि अधिकृत माहितीद्वारे पडताळणे आवश्यक आहे.

त्यांच्या पश्चात पत्नी आणि लहान मुलगा आहे. कुटुंबातील कमावत्या व्यक्तीच्या अचानक निधनामुळे निर्माण होणाऱ्या भावनिक आणि व्यावहारिक अडचणींच्या पार्श्वभूमीवर पात्र कुटुंबांना शासकीय मदत योजनांची माहिती आणि आवश्यक मार्गदर्शन मिळणे महत्त्वाचे आहे.

शेतीतील सुरक्षिततेचे आव्हान

शेतकऱ्यांना दुष्काळ, अतिवृष्टी, अवकाळी पाऊस, वाढता उत्पादनखर्च आणि बाजारभावातील चढ-उतार यांसारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागते. याशिवाय सर्पदंश, कीटकनाशकांच्या संपर्कामुळे होणारी विषबाधा, उष्णतेचा त्रास आणि विद्युत अपघात यांसारखे आरोग्यविषयक धोकेही शेतीकामादरम्यान उद्भवू शकतात.

विकास परीट यांच्या मृत्यूचे कारण सर्पदंश असल्याचे सांगितले जात असले, तरी या विशिष्ट घटनेचा हवामान बदलाशी थेट संबंध असल्याचा पुरावा उपलब्ध नाही. मात्र, शेतीतील कामगारांच्या सुरक्षिततेसाठी प्रतिबंधात्मक उपाय आणि तातडीच्या वैद्यकीय सेवांची उपलब्धता महत्त्वाची आहे.

महाराष्ट्रातील सर्पदंशाच्या घटनांकडे लक्ष देण्याची गरज

लेखासाठी उपलब्ध करून दिलेल्या संदर्भांनुसार, एप्रिल २०२३ ते मार्च २०२६ या कालावधीत महाराष्ट्रात सर्पदंशाच्या १,२९,४७० घटना आणि ६५६ मृत्यू नोंदवले गेल्याचा दावा करण्यात आला आहे. या आकडेवारीची महाराष्ट्र आरोग्य विभागाच्या मूळ नोंदींशी पडताळणी झाल्यानंतरच ती अंतिम लेखात वापरावी.

ही राज्यातील एकूण सर्पदंशाच्या घटनांची आकडेवारी असल्यास, ती केवळ शेतकऱ्यांशी किंवा शेतीकामादरम्यान झालेल्या सर्पदंशांशी संबंधित असल्याचे समजू नये. वर्षनिहाय आकडे आणि त्यांची बेरीजही मूळ स्रोताशी जुळवून घ्यावी.

जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, कृषी कामगार आणि ग्रामीण भागातील लोकांना सर्पदंशाचा धोका अधिक असू शकतो. सर्पदंश झाल्यानंतर विलंब न करता वैद्यकीय मदत मिळणे आणि आवश्यकतेनुसार प्रतिविष उपचार उपलब्ध असणे गंभीर परिणाम टाळण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.

सर्पदंश झाल्यास काय करावे?

सापाची जात ओळखण्यासाठी त्याला पकडण्याचा किंवा मारण्याचा प्रयत्न करू नये. सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीला शक्य तितके स्थिर ठेवून तातडीने जवळच्या रुग्णालयात न्यावे. दंश झालेल्या अवयवाची हालचाल मर्यादित ठेवावी. जखम कापणे, विष तोंडाने शोषून काढणे, घट्ट दोरी बांधणे किंवा अप्रमाणित घरगुती उपचार करणे टाळावे.

ग्रामीण आरोग्य केंद्रांमध्ये प्रशिक्षित कर्मचारी, आवश्यक औषधे आणि प्रतिविष उपचारांची उपलब्धता असणे महत्त्वाचे आहे. रुग्णाला पुढील उपचारांची गरज असल्यास मोठ्या रुग्णालयात त्वरित हलवण्याची व्यवस्था देखील सक्षम असावी.

शासकीय उपाययोजना आणि अंमलबजावणी

सर्पदंशाच्या घटनांची नोंद, उपचारांचे नियोजन आणि प्रतिविषाचा पुरवठा सुधारण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने ऑगस्ट २०२६ मध्ये सर्पदंशाला अधिसूचित आजार घोषित केल्याचा दावा लेखात करण्यात आला आहे. संबंधित अधिसूचना आणि तिच्यातील नियमांची अधिकृत पडताळणी करूनच हा तपशील प्रकाशित करावा.

केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय सर्पदंश प्रतिबंध व नियंत्रण कृती आराखड्यात जनजागृती, आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण, आपत्कालीन उपचार आणि प्रतिविषाची उपलब्धता यांसारख्या बाबींना महत्त्व दिले आहे. धोरणात्मक उपाययोजनांबरोबरच गावपातळीवर त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी होणे आवश्यक आहे.

शेतकऱ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी आवश्यक उपाय

• प्रतिबंधात्मक खबरदारी: शेतात काम करताना योग्य पादत्राणे वापरणे, गवताळ भागात सतर्क राहणे आणि कमी प्रकाशात पुरेसा प्रकाश वापरणे याबाबत जनजागृती करावी.
• तातडीचे उपचार: ग्रामीण रुग्णालये आणि प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये सर्पदंशाच्या उपचारांची उपलब्धता आणि रुग्णवाहिका सेवा सक्षम ठेवावी.
• प्रशिक्षण: ग्रामपंचायत, कृषी विभाग आणि आरोग्य विभागाच्या समन्वयातून सर्पदंशावरील योग्य प्रथमोपचाराची माहिती द्यावी.
• आकडेवारी: सर्पदंशाच्या घटना, त्यांची परिस्थिती आणि उपचारांतील विलंब यांची अचूक नोंद ठेवावी.
• कुटुंबांना मदत: मृत्यू झालेल्या व्यक्तीच्या कुटुंबाला लागू असलेल्या शासकीय योजनांची माहिती देऊन पात्रतेनुसार मदत मिळवण्यासाठी मार्गदर्शन करावे.

विकास परीट यांच्या कुटुंबाला आधाराची गरज

विकास परीट यांच्या निधनामुळे त्यांच्या कुटुंबासमोर मोठे संकट उभे राहिले आहे. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, शेतीचे क्षेत्र आणि इतर उत्पन्नस्रोत यांची माहिती उपलब्ध नसल्याने आर्थिक नुकसानीचा नेमका अंदाज बांधता येत नाही. तथापि, कुटुंबातील महत्त्वाची व्यक्ती अचानक गेल्यानंतर शेतीचे व्यवस्थापन आणि दैनंदिन जबाबदाऱ्यांवर परिणाम होऊ शकतो.

स्थानिक प्रशासनाने कुटुंबाची परिस्थिती समजून घेऊन उपलब्ध शासकीय मदत योजनांबाबत मार्गदर्शन करणे आणि पात्रतेनुसार मदत मिळवण्यासाठी सहकार्य करणे आवश्यक आहे.

शेतकऱ्यांचा जीव सुरक्षित ठेवणे ही सामूहिक जबाबदारी

विकास परीट यांच्या मृत्यूची घटना शेतातील सुरक्षितता आणि ग्रामीण आरोग्यसेवेच्या तत्परतेकडे लक्ष वेधते. योग्य जनजागृती, वेळेत वैद्यकीय मदत, प्रशिक्षित आरोग्य कर्मचारी आणि आवश्यक उपचारांची उपलब्धता यांमुळे सर्पदंशामुळे होणारे गंभीर परिणाम कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

शेतकऱ्यांच्या कष्टांचा गौरव करण्याबरोबरच त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी ठोस उपाययोजना करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. शेतात राबणाऱ्या व्यक्तीचे आयुष्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय आणि संकटाच्या वेळी तत्पर मदत प्रभावीपणे उपलब्ध झाली पाहिजे.