दाजीपूरच्या वाघाने अधोरेखित केले सह्याद्रीच्या जंगलांचे महत्त्व; वन्यजीव कॉरिडॉरच्या संरक्षणात कोल्हापूरची महत्त्वपूर्ण भूमिका!

राधानगरी–चांदोली–कोयना ते गोव्याच्या जंगलांना जोडणारे नैसर्गिक मार्ग जपण्याची गरज; जैवविविधता, जलसुरक्षा आणि वन्यजीवांच्या अस्तित्वाचा प्रश्न.

विशेष वृत्त | इंडियन प्रेस युनियन

कोल्हापूर : प्रतिनिधी

कोल्हापूर जिल्ह्यातील राधानगरी–दाजीपूरच्या जंगलात वाघाचे दर्शन झाल्याची बातमी वन्यजीवप्रेमींसाठी आनंदाची आहे. त्याचबरोबर या घटनेमुळे सह्याद्रीच्या जंगलांचे पर्यावरणीय महत्त्व, वन्यप्राण्यांचे नैसर्गिक भ्रमणमार्ग आणि जंगलांमधील परस्परसंबंध यांचा विचार करण्याची संधी मिळते. एखाद्या वाघाचे दर्शन होणे ही त्याच्या उपस्थितीची नोंद असली, तरी त्याला एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात सुरक्षितपणे जाता येणे, पुरेसा अधिवास मिळणे आणि त्याच्या प्रजातीचे दीर्घकालीन अस्तित्व टिकणे, ही वनसंवर्धनाची महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत.

दाजीपूर आणि राधानगरीचे जंगल हे केवळ कोल्हापूर जिल्ह्याचे पर्यटनवैभव नाही, तर पश्चिम घाटाच्या समृद्ध जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग आहे. वाघ, बिबट्या, गवा, अस्वल, सांबर, भेकर, रानडुक्कर, रानकुत्रे, विविध पक्षी, सरपटणारे प्राणी आणि असंख्य वनस्पती या परिसंस्थेचा भाग आहेत. या घटकांचे अस्तित्व एकमेकांशी जोडलेले असल्यामुळे केवळ एखाद्या प्राण्याचे संरक्षण पुरेसे नसून संपूर्ण परिसंस्थेचे संवर्धन आवश्यक आहे.

वन्यजीव कॉरिडॉर : जंगलांना जोडणारा जीवनमार्ग

दोन किंवा अधिक वनक्षेत्रांना जोडणाऱ्या आणि वन्यप्राण्यांना एका अधिवासातून दुसऱ्या अधिवासात जाण्यास मदत करणाऱ्या नैसर्गिक मार्गांना वन्यजीव कॉरिडॉर (Wildlife Corridor) म्हणतात. हे मार्ग वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी महत्त्वाचे असतात. जसे माणसांसाठी वाहतूकमार्ग उपयुक्त असतात, तसेच वन्यजीवांसाठी जंगलांमधील सुरक्षित जोडणी आवश्यक असते.

वाघ हा मोठ्या क्षेत्रात भ्रमण करणारा प्राणी आहे. अन्न, पाणी, योग्य अधिवास आणि प्रजननासाठी जोडीदार शोधताना त्याला मोठे अंतर पार करावे लागू शकते. विशेषतः तरुण वाघ नवीन अधिवासाच्या शोधात मूळ क्षेत्रापासून दूर जाऊ शकतात. अशा वेळी जंगलांमधील नैसर्गिक जोडणी टिकून असेल, तर त्यांना दुसऱ्या वनक्षेत्रात पोहोचणे तुलनेने सोपे होते.

या मार्गांमध्ये रस्ते, मानवी वस्त्या, शेती, खाणकाम, औद्योगिक प्रकल्प आणि अनियंत्रित बांधकामांमुळे अडथळे निर्माण झाल्यास वन्यप्राण्यांच्या हालचालींवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे सुरक्षित वन्यजीव कॉरिडॉर हे केवळ वाघांच्या हालचालींसाठीच नव्हे, तर अनेक वन्यजीवांच्या दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी महत्त्वाचे आहेत.

राधानगरी–चांदोली–कोयना–गोवा : सह्याद्रीची महत्त्वाची वनसाखळी

सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पामध्ये चांदोली राष्ट्रीय उद्यान आणि कोयना वन्यजीव अभयारण्य यांचा समावेश होतो. या परिसराला जोडणाऱ्या वनक्षेत्रांमध्ये राधानगरी वन्यजीव अभयारण्याचेही विशेष महत्त्व आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि भारतीय वन्यजीव संस्थेच्या (WII) ‘Connecting Tiger Populations for Long-term Conservation’ या अहवालात सह्याद्री–राधानगरी–गोवा या भूदृश्यातील वन्यजीव जोडणीचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे.

या अहवालात कोयना–चांदोली, चांदोली–राधानगरी आणि राधानगरी–म्हादई या जोडण्या नमूद केल्या आहेत. या वनक्षेत्रांचा विचार महाराष्ट्रापुरता मर्यादित न ठेवता गोवा आणि कर्नाटकातील संबंधित वनक्षेत्रांशी जोडून करणे आवश्यक आहे.

कर्नाटकातील काली व्याघ्र प्रकल्प आणि भीमगड अभयारण्य, गोव्यातील म्हादई अभयारण्य तसेच महाराष्ट्रातील राधानगरी आणि सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प यांच्यातील पर्यावरणीय जोडणी दीर्घकालीन वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाची आहे. मात्र, या सर्व क्षेत्रांमधील प्रत्येक मार्गाची प्रत्यक्ष स्थिती आणि वन्यजीवांचा वापर यांचे मूल्यांकन संबंधित अभ्यास व अधिकृत नोंदींच्या आधारे करणे गरजेचे आहे.

त्यामुळे दाजीपूरच्या जंगलातील वाघाची उपस्थिती हा केवळ एका अभयारण्यापुरता मर्यादित विषय नाही. वन्यजीवांना सुरक्षितपणे भ्रमण करता यावे, यासाठी महाराष्ट्रासह शेजारील राज्यांतील जंगलांची जोडणी आणि तिचे संरक्षण महत्त्वाचे ठरते.

कोल्हापूरचे योगदान : सह्याद्रीच्या पर्यावरणीय सुरक्षेचा महत्त्वाचा आधार

या पर्यावरणीय साखळीत कोल्हापूर जिल्ह्याची भूमिका महत्त्वाची आहे. राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य हे जिल्ह्यातील प्रमुख पर्यावरणीय क्षेत्रांपैकी एक आहे. या अभयारण्याचे संवर्धन जैवविविधता टिकवण्यासाठी तसेच सह्याद्रीतील वनक्षेत्रांमधील जोडणी मजबूत ठेवण्यासाठी उपयुक्त ठरते.

दाजीपूरचा परिसर गव्यांच्या अधिवासासाठी प्रसिद्ध आहे. मात्र, या जंगलाचे महत्त्व गव्यांपुरते मर्यादित नाही. येथील सदाहरित आणि निमसदाहरित जंगलांचे पट्टे, डोंगररांगा, खोल दऱ्या, नैसर्गिक पाणवठे आणि समृद्ध वनस्पतीसृष्टी संपूर्ण परिसंस्थेला आधार देतात. भोगावती, दूधगंगा, तुळशी आणि इतर नदीप्रवाहांच्या पाणलोट क्षेत्रांशी या वनक्षेत्रांचा संबंध आहे.

कोल्हापूर जिल्ह्यातील राधानगरी, दाजीपूर, विशाळगड, गगनबावडा, चंदगड आणि आजूबाजूचा सह्याद्रीचा परिसर वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. या भागातील जंगलांचे सातत्य टिकवणे म्हणजे सह्याद्रीच्या दक्षिणेकडील पर्यावरणीय जोडणीचे संरक्षण करणे होय.

वन्यजीव कॉरिडॉरचे संरक्षण करण्यासाठी वन विभाग, स्थानिक प्रशासन, संशोधक आणि स्थानिक समुदाय यांच्यात समन्वय आवश्यक आहे. कोल्हापूर जिल्ह्यातील वनक्षेत्रांचे व्यवस्थापन आणि संवर्धन करताना या व्यापक भूदृश्याचा विचार करणे महत्त्वाचे ठरते.

सह्याद्री म्हणजे पश्चिम महाराष्ट्राच्या जलसुरक्षेचा महत्त्वाचा आधार

सह्याद्रीच्या जंगलांचे महत्त्व वाघ आणि इतर वन्यप्राण्यांपुरते मर्यादित नाही. या जंगलांचा संबंध पश्चिम महाराष्ट्राच्या पाणी व्यवस्थेशीही आहे. सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, जांभ्या दगडाची पठारे, गवताळ प्रदेश आणि जंगलांचे पट्टे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत करतात. ते मातीची धूप कमी करण्यास आणि नद्यांच्या पाणलोट क्षेत्रांचे संरक्षण करण्यासही हातभार लावतात.

राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या मूल्यांकनाशी संबंधित उपलब्ध माहितीनुसार, सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा कोयना आणि वारणा यांसह सुमारे १४ नदीप्रणालींच्या पाणलोट क्षेत्रांशी संबंध आहे. या परिसरातील जांभ्या दगडाच्या पठारांचे पर्यावरणीय महत्त्व सातारा, कोल्हापूर, सांगली आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांतील गावांच्या जलसुरक्षेशी जोडलेले आहे.

म्हणजेच सह्याद्रीचे जंगल टिकल्यास त्याचा लाभ केवळ वन्यप्राण्यांना होत नाही. शेती, पिण्याचे पाणी, नदीप्रवाह, भूजल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही त्याचा आधार मिळतो.

कोल्हापूर जिल्ह्यातील दूधगंगा, वेदगंगा, भोगावती, तुळशी आणि वारणा या नदीखोऱ्यांच्या पर्यावरणीय आरोग्याचा विचार करताना जंगलांचे संरक्षण आणि पाणलोट क्षेत्रांचे संवर्धन यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

जंगलांचे तुकडे झाले तर वाघांचे भविष्य धोक्यात

विकासकामे आणि मानवी हस्तक्षेपामुळे अनेक ठिकाणी जंगलांचे सलग पट्टे तुटण्याचा धोका निर्माण होतो. रस्ते रुंदीकरण, खाणकाम, जंगलतोड, अनियंत्रित पर्यटन, बांधकामे आणि इतर मानवी हालचालींमुळे वन्यजीवांच्या नैसर्गिक भ्रमणमार्गांवर परिणाम होऊ शकतो.

अशा परिस्थितीत वाघांना एका जंगलातून दुसऱ्या जंगलात जाताना मानवी वस्त्यांजवळून किंवा रस्त्यांवरून जावे लागू शकते. त्यामुळे मानव–वन्यजीव संघर्ष आणि रस्ते अपघातांचा धोका वाढू शकतो. जंगलांमधील जोडणी कमी झाल्यास वेगवेगळ्या समूहांतील प्राण्यांची हालचाल आणि जनुकीय देवाणघेवाणही मर्यादित होऊ शकते.

वन्यजीव कॉरिडॉर तुटल्यास एखाद्या लहान अधिवासातील प्राण्यांची संख्या कमी झाल्यानंतर बाहेरून नवीन प्राणी येण्याची शक्यता कमी होऊ शकते. त्यामुळे दीर्घकाळात स्थानिक पातळीवर प्रजातींच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण होऊ शकतो.

म्हणूनच जंगलातून जाणाऱ्या प्रत्येक रस्त्याचा, खाणकामाच्या प्रस्तावाचा आणि मोठ्या बांधकाम प्रकल्पाचा विचार करताना वन्यजीवांच्या भ्रमणमार्गावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचे शास्त्रीय मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. विकास आणि पर्यावरण संवर्धन यांच्यात संतुलन राखण्यासाठी नियोजनाच्या सुरुवातीपासूनच वन्यजीवांच्या गरजा लक्षात घेतल्या पाहिजेत.

सह्याद्रीचे संरक्षण ही केवळ वन्यजीवांची नव्हे, तर संपूर्ण प्रदेशाच्या पर्यावरणीय भवितव्याची गरज आहे. दाजीपूरमधील वाघाच्या उपस्थितीमुळे जंगलांचे सातत्य, सुरक्षित वन्यजीव कॉरिडॉर आणि जलसुरक्षा यांचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित होते.