अभियांत्रिकी पदवीची गर्दी; कौशल्यांच्या तफावतीमुळे रोजगाराचे आव्हान

लाखो विद्यार्थी अभियंता होण्याचे स्वप्न पाहत असताना पदवी आणि रोजगार यांच्यातील दरी चिंताजनक; उद्योगाभिमुख प्रशिक्षणावर भर देण्याची गरज

कोल्हापूर | प्रतिनिधी


‘अभियांत्रिकीची पदवी मिळाली की चांगली नोकरी मिळेल आणि करिअरची सुरुवात होईल’ ही धारणा अनेक विद्यार्थ्यांच्या मनात आजही आहे. मात्र, भारतातील अभियांत्रिकी शिक्षणाचा विस्तार, पदवीधरांची वाढती संख्या आणि उपलब्ध रोजगाराच्या संधी यांचा विचार केला तर पदवी आणि रोजगार यांच्यातील अंतर स्पष्टपणे जाणवते. Founditच्या अहवालात दिलेल्या आकडेवारीनुसार, देशातील अभियांत्रिकी क्षेत्रात ६.६८ लाख नोकऱ्यांसाठी तब्बल ३९.५९ लाख उमेदवार उपलब्ध आहेत. म्हणजेच सरासरी एका नोकरीसाठी सुमारे सहा उमेदवारांमध्ये स्पर्धा आहे.

ही परिस्थिती केवळ रोजगाराचा प्रश्न नाही; ती अभियांत्रिकी क्षेत्राकडे पाहणाऱ्या नव्या पिढीच्या शैक्षणिक आणि करिअरविषयक आकांक्षांवरही परिणाम करणारी आहे.

अभियंता होण्याच्या महत्त्वाकांक्षेवर परिणाम

अभियांत्रिकी शिक्षण हे भारतीय मध्यमवर्गीय कुटुंबांमध्ये दीर्घकाळापासून सामाजिक आणि आर्थिक प्रगतीचे साधन मानले गेले आहे. चांगले पॅकेज, प्रतिष्ठित कंपनी, परदेशातील संधी आणि स्थिर करिअर या अपेक्षांमुळे विद्यार्थी मोठ्या संख्येने अभियांत्रिकी शाखांकडे वळतात.

मात्र पदवी घेतल्यानंतर अपेक्षित रोजगार न मिळाल्यास विद्यार्थ्यांच्या करिअरच्या नियोजनात बदल होऊ शकतो. काही विद्यार्थी उच्च शिक्षणाकडे वळतात, काही स्पर्धा परीक्षांची तयारी करतात, तर काही आपल्या मूळ शाखेशी थेट संबंध नसलेल्या क्षेत्रांत रोजगार शोधतात.

त्यामुळे ‘अभियंता होणे’ आणि ‘अभियांत्रिकी क्षेत्रात करिअर करणे’ या दोन वेगळ्या गोष्टी असल्याचे विद्यार्थ्यांनी शिक्षणाच्या सुरुवातीपासून समजून घेणे आवश्यक ठरते.

बेरोजगारीचे स्वरूप नेमके काय?

अभियांत्रिकी क्षेत्रातील बेरोजगारीकडे केवळ ‘नोकऱ्या नाहीत’ या एका दृष्टिकोनातून पाहता येणार नाही. येथे उमेदवारांची संख्या, उपलब्ध पदे आणि उमेदवारांकडे असलेली कौशल्ये यांच्यातील तफावत महत्त्वाची ठरते.

अनेक कंपन्यांना विशिष्ट तांत्रिक कौशल्ये, प्रोग्रामिंग, ऑटोमेशन, डेटा विश्लेषण, डिझाइन, इंडस्ट्री सॉफ्टवेअर, प्रोजेक्ट हाताळणी आणि संवादकौशल्य असलेले उमेदवार अपेक्षित असतात. दुसरीकडे, काही पदवीधरांकडे शैक्षणिक ज्ञान असूनही प्रत्यक्ष उद्योगातील समस्या सोडवण्याचा अनुभव किंवा आवश्यक व्यावहारिक कौशल्यांचा अभाव असू शकतो.

यामुळे एकाच वेळी दोन चित्रे दिसतात—नोकरी शोधणारे पदवीधर मोठ्या संख्येने आहेत आणि काही क्षेत्रांमध्ये कंपन्यांना आवश्यक कौशल्यांचे उमेदवार शोधणेही आव्हानात्मक ठरते.

शाखानिहाय बदलते चित्र

अभियांत्रिकीच्या सर्व शाखांमध्ये रोजगाराचे चित्र सारखे नाही.

इलेक्ट्रॉनिक्स आणि इन्स्ट्रूमेंटेशनमध्ये उपलब्ध नोकऱ्यांच्या तुलनेत उमेदवारांची संख्या मोठी असल्यास स्पर्धा तीव्र होते. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कम्युनिकेशनमध्येही तांत्रिक कौशल्य आणि उद्योगाच्या गरजांशी जुळवून घेणे महत्त्वाचे ठरते.

संगणक विज्ञान क्षेत्रात मोठ्या संख्येने विद्यार्थी प्रवेश घेत असले तरी IT आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाशी संबंधित रोजगाराच्या संधी उपलब्ध आहेत. मात्र या क्षेत्रातही तंत्रज्ञानातील वेगवान बदलांमुळे सतत कौशल्यविकास आवश्यक आहे.

दुसरीकडे, ऑटोमोबाइल, इलेक्ट्रिक वाहन, उत्पादन, ऊर्जा आणि ऑटोमेशन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये तंत्रज्ञानातील बदलांमुळे नवीन प्रकारच्या रोजगाराच्या संधी निर्माण होत आहेत.

म्हणूनच ‘कोणती शाखा निवडली?’ या प्रश्नाइतकेच ‘त्या शाखेत कोणती कौशल्ये आत्मसात केली?’ हेही महत्त्वाचे ठरते.

पदवी वाढली; पण प्रशिक्षण किती वाढले?

अभियांत्रिकी महाविद्यालये आणि पदवीधरांची संख्या वाढल्याने उच्च शिक्षणाची उपलब्धता निश्चितच वाढली आहे. मात्र शिक्षणव्यवस्था आणि उद्योगक्षेत्र यांच्यातील समन्वय हा रोजगारक्षमतेचा महत्त्वाचा घटक ठरतो.

विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रमातील सैद्धांतिक ज्ञानासोबत प्रयोगशाळा प्रशिक्षण, प्रकल्पाधारित शिक्षण, इंटर्नशिप, उद्योगातील प्रत्यक्ष अनुभव आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर यांची संधी मिळणे आवश्यक आहे.

केवळ अंतिम वर्षात प्रशिक्षण किंवा कॅम्पस प्लेसमेंटच्या वेळी कौशल्यविकास करण्याऐवजी पहिल्या वर्षापासूनच विद्यार्थ्यांच्या रोजगारक्षमतेवर काम करणे आवश्यक आहे.

उपाययोजना काय असाव्यात?

या परिस्थितीवर मात करण्यासाठी काही पातळ्यांवर एकाच वेळी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

१. उद्योगाभिमुख अभ्यासक्रम :
अभियांत्रिकी अभ्यासक्रमात उद्योगात प्रत्यक्ष वापरल्या जाणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा समावेश सातत्याने करणे आवश्यक.

२. अनिवार्य इंटर्नशिप आणि प्रकल्प :
विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष उद्योगातील समस्या समजावून घेण्यासाठी इंटर्नशिप आणि प्रोजेक्टची गुणवत्ता वाढवणे गरजेचे.

३. कौशल्याधारित शिक्षण :
कोडिंग, ऑटोमेशन, AI, डेटा विश्लेषण, इलेक्ट्रॉनिक्स, CAD/CAM, रोबोटिक्स आणि इतर क्षेत्रांतील मूलभूत तसेच प्रगत कौशल्यांना अभ्यासक्रमाशी जोडणे आवश्यक.

४. महाविद्यालय-उद्योग भागीदारी :
कंपन्या आणि अभियांत्रिकी महाविद्यालयांनी संयुक्त प्रशिक्षण, प्रयोगशाळा, प्रकल्प आणि अप्रेंटिसशिप कार्यक्रम विकसित करणे आवश्यक.

५. प्राध्यापकांचे अद्ययावतीकरण :
तंत्रज्ञान वेगाने बदलत असल्याने शिक्षकांनाही नियमित उद्योग प्रशिक्षण आणि कौशल्यविकासाची संधी मिळणे गरजेचे.

६. शाखा निवडताना करिअर मार्गदर्शन :
विद्यार्थ्यांनी केवळ लोकप्रियतेच्या आधारावर शाखा निवडण्याऐवजी रोजगाराची दिशा, स्वतःची आवड, क्षमता आणि भविष्यातील कौशल्यांची गरज यांचा विचार करणे आवश्यक.

७. स्थानिक उद्योगांशी जोडणी :
मोठ्या IT कंपन्यांपुरते रोजगाराचे नियोजन न ठेवता उत्पादन, MSME, ऊर्जा, ऑटोमोबाइल, इलेक्ट्रॉनिक्स, कृषितंत्रज्ञान आणि स्थानिक औद्योगिक क्षेत्रांशी महाविद्यालयांची जोडणी वाढवणे गरजेचे.

विद्यार्थ्यांसाठी बदलता संदेश

आजच्या अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांसाठी संदेश स्पष्ट आहे—‘पदवी मिळवा’ इतकेच पुरेसे नाही; ‘पदवीसोबत कौशल्य मिळवा’ हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

भविष्यातील रोजगाराच्या संधी केवळ पारंपरिक अभियांत्रिकी पदांमध्ये मर्यादित राहणार नाहीत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इलेक्ट्रिक वाहने, रोबोटिक्स, ऑटोमेशन, अक्षय ऊर्जा, सेमीकंडक्टर, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि स्मार्ट मॅन्युफॅक्चरिंग यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये नव्या कौशल्यांची मागणी वाढत आहे.

त्यामुळे अभियांत्रिकी शिक्षणाचा पुढील टप्पा ‘पदवी-केंद्रित’ न राहता ‘कौशल्य आणि रोजगार-केंद्रित’ करण्याचे आव्हान शिक्षणसंस्था, उद्योग आणि धोरणकर्त्यांसमोर आहे.

निष्कर्ष

भारतामध्ये अभियंता होण्याची आकांक्षा मोठी आहे; मात्र त्या आकांक्षेला रोजगारक्षमतेची जोड मिळणे आवश्यक आहे. वाढती विद्यार्थीसंख्या आणि पदवीधरांची संख्या ही स्वतःमध्ये समस्या नाही. खरी कसोटी आहे ती शिक्षणाची गुणवत्ता, उद्योगाशी असलेली जोडणी, व्यावहारिक प्रशिक्षण आणि बदलत्या तंत्रज्ञानानुसार कौशल्ये विकसित करण्याची क्षमता.

अभियांत्रिकी क्षेत्रातील रोजगाराचा प्रश्न सोडवण्यासाठी केवळ अधिक नोकऱ्या निर्माण करणे पुरेसे ठरणार नाही; उद्योगाला आवश्यक असलेली कौशल्ये आणि विद्यार्थ्यांकडे असलेली कौशल्ये यांच्यातील दरी कमी करणे हा त्यातील महत्त्वाचा भाग ठरेल.

स्रोत : Foundit रोजगार अहवाल; दिलेली अभियांत्रिकी रोजगार आकडेवारी