पारा ३२ अंशांवर; पावसाची दडी, उन्हाचा तडाखा वाढला

कोल्हापूर-सांगलीच्या पर्जन्यछायेतील भागात खरीप पिकांची चिंता; पावसाळ्याच्या काळातच कालव्यांतून पाणी सोडण्याची मागणी

कोल्हापूर : प्रतिनिधी


पावसाळ्याच्या अखेरीस पावसाने उघडीप दिल्याने कोल्हापूर जिल्ह्यात पुन्हा उन्हाचा तडाखा जाणवू लागला आहे. शनिवारी (दि. १९) कोल्हापूरचे कमाल तापमान ३२.१ अंश सेल्सिअस नोंदवले गेले, तर किमान तापमान २२.७ अंशांवर होते. कमाल तापमान सरासरीपेक्षा ३.२ अंशांनी अधिक होते. विशेष म्हणजे गेल्या २४ तासांत कोल्हापूर शहरात पावसाची नोंद झाली नाही. सांगलीत कमाल तापमान ३३.५ अंशांवर पोहोचले असून तेथील कमाल तापमान सरासरीपेक्षा ३.३ अंशांनी अधिक होते.

गेल्या काही दिवसांपासून पावसाने दिलेल्या उघडीपेमुळे ग्रामीण भागातील खरीप पिकांवर पाण्याच्या उपलब्धतेचा प्रश्न निर्माण झाला आहे. भात, सोयाबीन, ज्वारी, मका तसेच इतर खरीप पिकांच्या वाढीच्या टप्प्यात जमिनीत पुरेसा ओलावा राहणे महत्त्वाचे आहे. पावसातील खंड वाढल्यास हलक्या जमिनीतील पिकांना पाण्याचा ताण जाणवू शकतो. सोयाबीनमध्ये फुलोरा, शेंगा भरणे यांसारख्या संवेदनशील अवस्थेत पाण्याची कमतरता उत्पादनावर परिणाम करू शकते. ज्वारी व मक्यातही दीर्घकाळ ओलावा कमी राहिल्यास वाढ खुंटणे, कणसाची किंवा दाण्यांची भर कमी होणे अशी परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

कृषी क्षेत्रातील हवामान-आधारित नियोजनात पावसातील खंड, पिकांची अवस्था आणि उपलब्ध जलसाठा यांचा एकत्रित विचार करण्याची गरज असते. महाराष्ट्रासाठीच्या ICARच्या कृषी आकस्मिकता नियोजनातही कोरडे कालखंड, पावसाची स्थिती आणि पिकांच्या पेरणीच्या कालावधीवर आधारित नियोजनाला महत्त्व देण्यात आले आहे.

‘ऑक्टोबर हीट’चा सप्टेंबरमध्येच अनुभव

सप्टेंबर महिन्यातच ऑक्टोबरप्रमाणे उन्हाचा कडाका जाणवू लागल्याने नागरिक हैराण झाले आहेत. सकाळी वातावरण तुलनेने आल्हाददायक असले तरी दुपारनंतर उन्हाची तीव्रता वाढत आहे. वाढलेले तापमान आणि दमट वातावरण यामुळे उकाड्याची तीव्रता अधिक जाणवू शकते.

मात्र, सध्याच्या स्थितीला अधिकृतरीत्या ‘उष्णतेची लाट’ म्हणण्यापेक्षा सरासरीपेक्षा तापमान वाढलेले आणि पावसाची उघडीप असलेली परिस्थिती असे वर्णन करणे अधिक योग्य ठरेल. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) उपलब्ध आकडेवारीनुसार कोल्हापुरात कमाल तापमान ३२.१ अंश असताना ते सामान्यापेक्षा ३.२ अंशांनी अधिक होते.

पुढील दोन-तीन दिवसांत पावसाची शक्यता

दरम्यान, पावसाची प्रतीक्षा फार काळ करावी लागणार नसल्याचे हवामान विभागाच्या अंदाजातून दिसत आहे. कोल्हापूरसाठी २० सप्टेंबरला दुपारनंतर पाऊस किंवा मेघगर्जनेसह सरींची शक्यता असून २१ सप्टेंबरला मध्यम पावसाची शक्यता वर्तविण्यात आली आहे. २२ सप्टेंबरपासूनही पावसाच्या सरींचा अंदाज आहे. मात्र, या पावसाचे वितरण सर्व भागांत समान असेलच असे नाही.

सांगलीतही २० सप्टेंबरला पाऊस किंवा मेघगर्जनेसह सरींची शक्यता असून २१ सप्टेंबरसाठी मुसळधार पावसाचा इशारा देण्यात आला आहे. २२ आणि २३ सप्टेंबरलाही मेघगर्जनेसह पावसाची शक्यता आहे.

मध्य महाराष्ट्रासाठी १९ सप्टेंबर रोजी जारी केलेल्या IMDच्या इशाऱ्यात २० ते २२ सप्टेंबरदरम्यान मुसळधार पाऊस तसेच मेघगर्जना-विजांचा इशारा देण्यात आला आहे. त्यामुळे सध्याच्या उन्हाच्या स्थितीनंतर हवामानात पुन्हा झपाट्याने बदल होण्याची शक्यता आहे.

अनेक धरणे भरली;पावसाळ्यात शेतकऱ्यांना कालव्याच्या पाण्याची प्रतीक्षा

जिल्ह्यातील अनेक धरणांमध्ये समाधानकारक पाणीसाठा आहे.
पर्जन्यछायेच्या पट्ट्यातील गावांमध्ये पावसाचे वितरण कमी-जास्त होत असल्याने काही ठिकाणी नदी-नाले आणि ओढ्यांमध्ये पाण्याची पातळी घटली आहे. परिणामी शेतीबरोबरच जनावरांच्या पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्नही निर्माण होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे उपलब्ध जलसाठ्याचे नियोजन करून गरजेनुसार कालव्यांतून पाणी सोडावे, अशी शेतकऱ्यांची मागणी आहे.

याच परिस्थितीचा परिणाम गणेश विसर्जनावरही काही भागांत जाणवला. नदी-नाल्यांमध्ये पुरेसे पाणी नसल्याने काही ठिकाणी नागरिकांना विसर्जनासाठी पर्यायी व्यवस्था करावी लागली. उत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जलस्रोतांची वास्तविक स्थिती पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे.

भात, सोयाबीन, ज्वारी, मक्यावर परिणामाची शक्यता

पावसातील खंडाचा परिणाम पिकांच्या अवस्थेनुसार वेगवेगळा होऊ शकतो. भातासाठी पाण्याची उपलब्धता अत्यंत महत्त्वाची असल्याने पावसाचा दीर्घ खंड आल्यास वाढ आणि दाणे भरण्यावर परिणाम होऊ शकतो. सोयाबीनमध्ये शेंगा भरण्याच्या काळात जमिनीतील ओलावा कमी झाल्यास उत्पादन घटण्याचा धोका वाढतो.

मका पिकातही पाण्याची कमतरता विशेषतः दाणे भरण्याच्या अवस्थेत नुकसानकारक ठरू शकते. ज्वारी, बाजरी, भुईमूग, सोयाबीनच्या पिकावर कोरड्या हवामानाचा ताण वाढल्यास वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. ICARच्या महाराष्ट्रावरील कृषी माहितीनुसार ज्वारीच्या उत्पादनावर कोरड्या हवामानाशी संबंधित ताण आणि काही कीड-रोगांचा परिणाम होऊ शकतो.

त्यामुळे पाऊस पुन्हा सुरू झाला तरी एक-दोन जोरदार सरींपेक्षा पिकांच्या गरजेनुसार सातत्यपूर्ण ओलावा मिळणे अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.

उकाडा आणि दमटपणाचा आरोग्यावर परिणाम

तापमान वाढल्याने शेतात काम करणारे मजूर, बांधकाम कामगार, वाहतूक कर्मचारी, ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले आणि दीर्घकाळ उन्हात राहणाऱ्या व्यक्तींना विशेष त्रास होऊ शकतो. घाम अधिक येणे, थकवा, डोकेदुखी, चक्कर, अशक्तपणा आणि शरीरातील पाण्याची कमतरता यांसारख्या समस्या वाढू शकतात.

IMDच्या आरोग्यविषयक मार्गदर्शक सूचनांमध्ये उष्ण हवामानात पुरेसे पाणी पिणे, शरीर हायड्रेट ठेवणे आणि दीर्घकाळ उन्हाच्या संपर्कात राहणे टाळण्याचा सल्ला देण्यात येतो.

विशेषतः शेतात दुपारच्या वेळी काम करणाऱ्यांनी हवामानातील बदल गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे. तापमान फारसे ४० अंशांवर नसले तरी सामान्यापेक्षा वाढलेले तापमान, दमटपणा आणि शारीरिक श्रम यांचा एकत्रित परिणाम शरीरावर होऊ शकतो.

ग्रामीण भागात साथीच्या आजारांचीही चिंता

पावसाळा, त्यानंतरची उघडीप आणि ठिकठिकाणी साचलेले पाणी यामुळे डासांच्या उत्पत्तीला पोषक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यातील हेरवाड येथे सप्टेंबरच्या मध्यात डेंग्यूसदृश आजाराचे चार रुग्ण आढळल्याची स्थानिक वृत्तांत नोंद झाली असून आरोग्य विभागाचे सर्वेक्षण सुरू असल्याचे वृत्त आहे.

राष्ट्रीय वेक्टरजन्य रोग नियंत्रण केंद्राच्या माहितीनुसार डेंग्यूचा प्रसार करणारा एडिस इजीप्ती डास घरांच्या आसपास साचलेल्या पाण्यातही वाढू शकतो. कुंड्या, टायर, बादल्या, पाण्याच्या टाक्या, कूलर आणि इतर पाणी साठविणाऱ्या वस्तूंमध्ये पाणी साचू न देणे महत्त्वाचे आहे.

त्यामुळे ग्रामीण भागात सध्या ताप, अंगदुखी, डोकेदुखी किंवा इतर संसर्गजन्य लक्षणे दिसणाऱ्या रुग्णांकडे दुर्लक्ष न करता आरोग्य केंद्रात तपासणी करणे, तसेच ग्रामपंचायत व आरोग्य यंत्रणेने डासांची उत्पत्तीस्थळे नष्ट करण्यावर भर देणे आवश्यक आहे. मात्र, स्थानिक पातळीवरील रुग्णसंख्या किंवा ‘साथ’ घोषित करण्यासाठी अधिकृत आरोग्य विभागाची आकडेवारीच ग्राह्य धरावी.

पावसाची प्रतीक्षा कायम

एका बाजूला धरणांमध्ये समाधानकारक पाणीसाठा, तर दुसऱ्या बाजूला पर्जन्यछायेतील गावांमध्ये पावसाची प्रतीक्षा, अशी विरोधाभासी स्थिती सध्या दिसत आहे. पुढील काही दिवसांत पाऊस होण्याचा IMDचा अंदाज असला तरी तो किती प्रमाणात आणि कोणत्या भागात पडतो, यावर खरीप पिकांचे भवितव्य मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणार आहे.

सध्या शेतकऱ्यांसमोर ‘पाऊस पडावा’ एवढीच अपेक्षा नसून योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात पाऊस मिळावा आणि उपलब्ध धरणातील पाण्याचे गरजेनुसार नियोजन व्हावे, अशी दुहेरी अपेक्षा आहे. हवामानातील या बदलत्या चक्रामुळे प्रशासनासमोर शेती, पाणीपुरवठा आणि सार्वजनिक आरोग्य या तिन्ही आघाड्यांवर एकाच वेळी नियोजन करण्याचे आव्हान निर्माण झाले आहे.