वेदगंगेवरील ‘फेरिस पूल’ : वारसा जपण्याचा आणि विकासाचा मध्यममार्ग हवा!

मुरगुड–निढोरी दरम्यानचा 1903 सालचा ऐतिहासिक पूल; शतकाहून अधिक काळ महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाभागाच्या सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा साक्षीदार

कोल्हापूर | प्रतिनिधी : समीर कटके

कोल्हापूर जिल्ह्यातील कागल तालुक्यात मुरगुड आणि निढोरी या दोन गावांच्या दरम्यान वेदगंगा नदीवर उभा असलेला ब्रिटिशकालीन पूल हा केवळ नदी ओलांडण्यासाठीची दगडी वास्तू नाही. तब्बल शतकाहून अधिक काळ महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाभागातील व्यापार, बाजारहाट, शेती, शिक्षण, धार्मिक प्रवास, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचा तो साक्षीदार राहिला आहे. 1903 मध्ये बांधण्यात आलेल्या या पुलाची लांबी सुमारे 92.50 मीटर असून त्याला सहा गाळे व दगडी कमानींची रचना आहे. सार्वजनिक बांधकाम विभागाशी संबंधित संरचनात्मक तपासणी अहवालातही त्याची दगडी बांधकामाची वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.

मुरगुड हे ऐतिहासिकदृष्ट्या परिसरातील महत्त्वाचे बाजारकेंद्र राहिले आहे. निपाणीच्या दिशेने जाणारा मार्ग पुढे कर्नाटकातील विविध व्यापारी केंद्रांशी जोडला जातो. त्यामुळे या पुलाने केवळ मुरगुड-निढोरीला जोडले नाही, तर कागल, राधानगरी, भुदरगड परिसराला निपाणी आणि पुढील कर्नाटकातील बाजारपेठांशी जोडणाऱ्या वाहतूक साखळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. निढोरी पूल हा निपाणी–राधानगरी मार्गावरील मोठ्या वाहतुकीचा भाग असल्याचा उल्लेख यापूर्वीच्या वृत्तांतातही करण्यात आला आहे.

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा वाहता पूल

शेतीमाल बाजारात नेणे, दूध व कृषी उत्पादनांची वाहतूक, व्यापारी देवाणघेवाण, बाजारहाट आणि सहकारी संस्थांशी संपर्क या सर्वांसाठी या मार्गाचे महत्त्व आहे. त्यामुळे पुलाचे महत्त्व केवळ वाहतूक विभागापुरते मर्यादित नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या हालचालींशी जोडलेले आहे.

याच मार्गाने अनेक पिढ्यांनी शिक्षणासाठी मुरगुड, कागल, गारगोटी, कोल्हापूर आणि निपाणी यांसारख्या केंद्रांकडे प्रवास केला. धार्मिक यात्रा, जत्रा, नातेवाईकांची ये-जा आणि महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाभागातील सामाजिक संबंध यांनाही या मार्गाने आधार दिला.

म्हणूनच हा पूल दगड, चुन्याचे बांधकाम आणि कमानींची वास्तू नसून या परिसराच्या सामूहिक स्मृतीचा भाग आहे.

मूळ स्थापत्याचे काय झाले?

काळाच्या ओघात पुलाच्या मूळ स्वरूपात बदल झाले. दोन्ही बाजूंचे आकर्षक आणि ऐतिहासिक दगडी कठडे काढून त्याऐवजी लोखंडी ग्रील बसविण्यात आल्याने पुलाच्या मूळ स्थापत्यवैशिष्ट्याला धक्का बसल्याची स्थानिकांची भावना आहे.

ऐतिहासिक वास्तूचे संवर्धन करताना केवळ तिचे अस्तित्व टिकवणे पुरेसे नसते; तिचे मूळ स्थापत्य, बांधकाम तंत्र, दगडी कमानी, कठडे आणि सौंदर्यवैशिष्ट्येही शक्य तितकी जतन करणे आवश्यक असते.

झीज वाढतेय; संरचनात्मक तपासणीची गरज

शतकाहून अधिक जुन्या या पुलाची सध्याची अवस्था गंभीरपणे तपासण्याची गरज आहे. उपलब्ध संरचनात्मक तपासणी अहवालात दगडी बांधकामातील मोर्टारची झीज, काही ठिकाणी तडे, दगडी सांध्यांची झीज, कमानींमध्ये व भिंतींमध्ये वाढलेली वनस्पती तसेच नदीच्या प्रवाहामुळे होणारी धूप यासारख्या बाबी नोंदविण्यात आल्या आहेत. अहवालात दुरुस्ती, ग्राऊटिंग, दगडांचे पुनर्स्थापन आणि नदीप्रवाह नियंत्रणाच्या उपाययोजनांची शिफारस करण्यात आली आहे.

याशिवाय वेदगंगा नदीला पूर आल्यास मुरगुड–निढोरी मार्गावरील वाहतूक प्रभावित होत असल्याचेही वृत्तांत आहेत.

त्यामुळे प्रश्न केवळ “पूल वाचवायचा की पाडायचा?” एवढाच नाही. खरा प्रश्न आहे—इतिहास वाचवत असताना वर्तमानातील वाहतूक सुरक्षित कशी करायची?

शेजारी नवीन पूल : दोन्ही प्रश्नांवर एकच उत्तर

यासाठी व्यवहार्य पर्याय म्हणून या ऐतिहासिक पुलाच्या लगत किंवा योग्य तांत्रिक ठिकाणी नवीन आधुनिक पूल उभारण्याचा विचार करता येऊ शकतो.

नवीन पूल तयार झाल्यानंतर—

* जड आणि दुहेरी दिशेची वाहन वाहतूक नवीन पुलावर वळवता येईल.
* जुन्या पुलावरील भार कमी करता येईल.
* ऐतिहासिक दगडी पुलाचे संवर्धन करता येईल.
* पादचारी, सायकलस्वार आणि स्थानिक वापरासाठी स्वतंत्र व्यवस्था करता येईल.
* पुलाच्या परिसराचा वारसा व पर्यटनस्थळ म्हणून विकास करता येईल.
* वेदगंगा नदीच्या नैसर्गिक परिसराचे संवर्धन करता येईल.

मात्र नवीन पूल कुठे उभारायचा, जुन्या पुलावर कोणत्या प्रकारची वाहतूक ठेवायची आणि त्याची वहनक्षमता किती आहे, हे नवीन स्वतंत्र स्ट्रक्चरल ऑडिट, वाहतूक अभ्यास आणि पूरप्रवाहाच्या तांत्रिक अभ्यासानंतरच निश्चित केले पाहिजे.

‘हेरिटेज ब्रिज’ म्हणून जतन करण्याची वेळ

महाराष्ट्रात आणि देशातील अन्य भागांत जुन्या पुलांना पर्यायी पूल उभारून वारसा वास्तू म्हणून जतन करण्याची उदाहरणे आहेत. अशा पद्धतीत जुना पूल पाडण्याऐवजी त्यावरील जड वाहतूक कमी करून त्याचे संवर्धन केले जाते. त्यामुळे सुरक्षितता आणि वारसा या दोन्ही गरजा संतुलित करता येतात.

निढोरीच्या या पुलासाठीही—

“जुना पूल – वारसा, नवीन पूल – वाहतूक”

ही संकल्पना विचारात घेण्याची गरज आहे.

पुलावर त्याचा इतिहास, बांधकामाचे वर्ष, स्थापत्यशैली, वेदगंगा नदी, मुरगुडची बाजारपेठ आणि महाराष्ट्र-कर्नाटक संपर्कातील भूमिका यांची माहिती देणारे फलक उभारता येतील. स्थानिक इतिहास, छायाचित्रे आणि जुन्या दस्तऐवजांच्या आधारे येथे छोटेखानी वारसा माहिती केंद्रही उभारता येऊ शकते.

प्रशासनाने पुढाकार घ्यावा

मुरगुड–निढोरीचा हा पूल केवळ सार्वजनिक बांधकाम विभागाची मालमत्ता म्हणून न पाहता प्रादेशिक इतिहासाचा वारसा म्हणून पाहण्याची आवश्यकता आहे.

यासाठी सार्वजनिक बांधकाम विभाग, पुरातत्त्व विभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था, इतिहास अभ्यासक, वास्तुविशारद, नदी व पूल तज्ज्ञ आणि स्थानिक नागरिक यांच्या सहभागातून समिती स्थापन करता येईल.

पुलाचे जुने नकाशे, बांधकामाचे अभिलेख, अभियंता व कंत्राटदारांची माहिती, दुरुस्तीच्या नोंदी आणि स्थानिक मौखिक इतिहास यांचे दस्तऐवजीकरण करणेही आवश्यक आहे.

इतिहास पाडून विकास नको; इतिहास जपून विकास हवा!

वेदगंगेवरील हा दगडी पूल आज वाहतुकीच्या वाढत्या गरजांसमोर उभा आहे. त्याची मूळ वास्तुरचना आणि ऐतिहासिक ओळख गमावून त्याला केवळ आधुनिक वाहतुकीच्या गरजेनुसार बदलणे हा एक मार्ग असू शकतो; मात्र त्यापेक्षा नवीन पूल उभारून जुन्या पुलाचा भार कमी करणे आणि त्याचे वैज्ञानिक पद्धतीने संवर्धन करणे हा विचार अधिक व्यापक चर्चेला पात्र आहे.

कारण हा पूल केवळ दोन गावांना जोडत नाही. त्याने दोन जिल्हे, दोन प्रदेश, दोन बाजारव्यवस्था आणि दोन राज्यांतील लोकजीवनाच्या अनेक पिढ्या जोडल्या आहेत.

म्हणूनच आजची गरज आहे—

“वेदगंगेवरील ऐतिहासिक पूल वाचवा; वाहतुकीसाठी नवा पूल उभारा; आणि विकासासोबत इतिहासही पुढच्या पिढीकडे सोपवा.”