ऑपरेशन सिंदूरनंतर भारताची संरक्षण सज्जता आणि स्वदेशी संरक्षण क्षमतेचा वाढता विस्तार

लेखक: कॅप्टन संजय कर्वे

२२ एप्रिल २०२५ रोजी पहलगाम येथे झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यात २६ जणांचा मृत्यू झाला. या हल्ल्यानंतर भारताने ७ मे २०२५ रोजी पाकिस्तान आणि पाकव्याप्त काश्मीरमधील दहशतवादी पायाभूत सुविधांवर लक्ष्यित कारवाई केली. या कारवाईला 'ऑपरेशन सिंदूर' असे नाव देण्यात आले.

ऑपरेशन सिंदूरच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय संरक्षण दलांच्या सज्जतेबाबत आणि स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या क्षमतेबाबत देशात मोठी चर्चा झाली. भारतीय नौदलानेही आपल्या सागरी सुरक्षेच्या दृष्टीने आवश्यक ती सज्जता कायम ठेवली होती. मात्र, ऑपरेशनदरम्यान विविध दलांची नेमकी तैनाती आणि वापरलेल्या शस्त्रास्त्रांबाबत उपलब्ध अधिकृत माहितीनुसारच निष्कर्ष काढणे आवश्यक आहे.

भारतीय हवाई दलाकडे Rafale, Su-30MKI, MiG-29 आणि Mirage 2000 यांसारखी अत्याधुनिक लढाऊ विमाने आहेत. भारतीय नौदलाकडे INS Vikrant या स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौकेसह विविध प्रकारची आधुनिक युद्धनौका आणि विमानवाहू क्षमताही विकसित झाली आहे. P-8I सारखी लांब पल्ल्याची सागरी गस्त विमाने सागरी देखरेख आणि सुरक्षेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

भारतीय संरक्षण दलांकडे S-400, Akash आणि इतर विविध हवाई संरक्षण प्रणाली आहेत. तसेच BrahMos, Prithvi, Agni, Pinaka आणि इतर स्वदेशी किंवा भारतात विकसित करण्यात आलेल्या संरक्षण प्रणालींमुळे देशाची संरक्षण क्षमता अधिक मजबूत झाली आहे. विविध शस्त्रास्त्रांच्या प्रत्यक्ष वापराबाबतची माहिती मात्र अधिकृत स्रोतांच्या आधारेच निश्चित करणे योग्य ठरेल.

स्वदेशी संरक्षण यंत्रसामग्री

विमानवाहू नौका, विनाशक, फ्रिगेट, पाणबुड्या, क्षेपणास्त्र नौका आणि विविध प्रकारच्या संरक्षण प्रणाली देशात विकसित आणि तयार करण्याच्या क्षमतेत भारताने गेल्या काही दशकांत मोठी प्रगती केली आहे.

भारतीय नौदलाच्या स्वदेशीकरणाच्या प्रवासात Mazagon Dock Shipbuilders, Garden Reach Shipbuilders and Engineers (GRSE), Cochin Shipyard आणि इतर सार्वजनिक तसेच खासगी क्षेत्रातील संस्थांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. INS Vikrant ही स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौका भारताच्या जहाजबांधणी क्षमतेचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे.

भारतीय नौदलाने विविध देशांकडून मिळालेल्या तंत्रज्ञानाचा अनुभव घेत त्याचे भारतीय गरजांनुसार रूपांतर केले आहे. रशियन, पाश्चिमात्य, इस्रायली आणि स्वदेशी तंत्रज्ञानाचे विविध प्रकार भारतीय संरक्षण प्लॅटफॉर्मवर वापरले जात आहेत. या अनुभवातून भारताची स्वतःची डिझाइन आणि बांधणी क्षमता अधिक विकसित झाली आहे.

पाणबुडी बांधणीच्या क्षेत्रातही भारताने महत्त्वपूर्ण प्रगती केली आहे. Scorpène वर्गातील पाणबुड्या तसेच Arihant वर्गातील अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या पाणबुड्या भारताच्या वाढत्या स्वदेशी संरक्षण क्षमतेचे उदाहरण आहेत.

आज भारतात विमानवाहू युद्धनौका, विनाशक, फ्रिगेट, पाणबुड्या, सर्वेक्षण जहाजे, क्षेपणास्त्र नौका आणि आधुनिक स्टेल्थ युद्धनौका तयार करण्याची क्षमता विकसित झाली आहे. संरक्षण उत्पादनात खासगी क्षेत्राचा सहभागही वाढत आहे.

सद्यस्थिती आणि ऑपरेशन सिंदूर

ऑपरेशन सिंदूरनंतर भारतीय संरक्षण दलांनी भविष्यातील संभाव्य आव्हानांसाठी सज्जता वाढवण्यावर भर दिला आहे. आधुनिक युद्धक्षेत्र अधिक तंत्रज्ञानाधारित आणि पारदर्शक होत असल्याने ड्रोन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबर क्षमता, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध आणि अचूक लक्ष्यभेदी प्रणालींचे महत्त्व वाढले आहे.

भारतीय लष्कर भविष्यातील युद्धाच्या बदलत्या स्वरूपानुसार आपल्या संरचना आणि प्रशिक्षण पद्धतींमध्ये बदल करत आहे. ड्रोन तंत्रज्ञान, आधुनिक निगराणी प्रणाली आणि नेटवर्क-केंद्रित युद्धक्षमता यावरही अधिक भर दिला जात आहे.

राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी (NDA)

राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी ही भारताच्या तिन्ही संरक्षण दलांसाठी संयुक्त प्रशिक्षण, नेतृत्व आणि चारित्र्यनिर्मितीचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. भविष्यातील युद्ध केवळ जमीन, समुद्र आणि आकाशापुरते मर्यादित राहणार नसून अंतराळ, सायबर आणि इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक क्षेत्रांमध्येही आव्हाने निर्माण होऊ शकतात.

या बदलत्या परिस्थितीचा विचार करून संरक्षण दलांमध्ये ड्रोन आणि सिम्युलेटर आधारित प्रशिक्षणावर भर वाढत आहे. भविष्यातील युद्धात ड्रोन आणि मानवरहित प्रणालींची भूमिका अधिक महत्त्वाची ठरण्याची शक्यता आहे.

आपली जबाबदारी वाढली...

आधुनिक आणि स्वदेशी संरक्षण प्रणाली विकसित करण्याच्या दिशेने भारताने मोठी प्रगती केली असली, तरी संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरता ही सातत्याने पुढे नेण्याची प्रक्रिया आहे. ऑपरेशन बालाकोट आणि ऑपरेशन सिंदूरसारख्या घटनांमधून भारताच्या संरक्षण सज्जतेबाबत चर्चा झाली आहे; मात्र अशा कारवायांतील विशिष्ट शस्त्रास्त्रे, तैनाती आणि ऑपरेशनल तपशीलांबाबत अधिकृत माहितीला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.

भारताने स्वदेशी संरक्षण उत्पादन आणि तंत्रज्ञान विकासावर अधिक भर देण्याची गरज आहे. भविष्यातील आव्हाने लक्षात घेता संशोधन, उत्पादन क्षमता, सायबर सुरक्षा, ड्रोन तंत्रज्ञान आणि अत्याधुनिक संरक्षण प्रणालींमध्ये सातत्याने गुंतवणूक करणे महत्त्वाचे ठरेल.

ऑपरेशन सिंदूरसारख्या घटनांमधून मिळालेल्या अनुभवांचा उपयोग भविष्यातील संरक्षण धोरण अधिक सक्षम करण्यासाठी केला पाहिजे. संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरता ही केवळ अभिमानाची बाब नसून देशाच्या दीर्घकालीन सुरक्षा आणि सामरिक स्वावलंबनाची जबाबदारी आहे.