शिष्यवृत्तीच्या स्पर्धेत विद्यार्थ्यांचे बालपण हरवू नये!

अनुदानित शाळांमध्ये बाह्य परीक्षांच्या तयारीचा अतिरेक; पालक-विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक समुपदेशनाची गरज

कोल्हापूर प्रतिनिधी :

शिष्यवृत्ती, प्रज्ञाशोध, नवोदय, गणित-विज्ञान टॅलेंट सर्च, बुद्धिमत्ता चाचणी, बालवैज्ञानिक आणि ऑलिम्पियाड यांसारख्या विविध स्पर्धात्मक परीक्षांमधून विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन मिळते. मात्र, या परीक्षांच्या तयारीचा शालेय अभ्यासक्रमावर होणारा परिणाम, विद्यार्थ्यांवर येणारा अतिरिक्त अभ्यासाचा ताण, पालकांमध्ये निर्माण होणारी स्पर्धात्मक मानसिकता आणि काही ठिकाणी या परीक्षांभोवती निर्माण होणाऱ्या व्यावसायिक स्वरूपाबाबत गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे.

अनुदानित व शासनमान्य शाळांनी विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला प्राधान्य देणे अपेक्षित असताना काही ठिकाणी इयत्ता सहावी, सातवी आणि आठवीतील विद्यार्थ्यांना विविध बाह्य परीक्षांच्या तयारीत मोठ्या प्रमाणावर गुंतवले जात असल्याची चर्चा आहे. शालेय अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याबरोबरच या परीक्षांची तयारी कशी करायची, याबाबत पालक आणि विद्यार्थ्यांमध्ये संभ्रम निर्माण होऊ शकतो.

शाळेचा निकाल की विद्यार्थ्यांची सर्वांगीण प्रगती?

आज अनेक शाळा शिष्यवृत्ती परीक्षेतील विद्यार्थ्यांच्या निकालांचा उपयोग आपल्या शैक्षणिक कामगिरीचे निदर्शक म्हणून जाहिरातीत करताना दिसतात. एखाद्या परीक्षेत किती विद्यार्थी पात्र ठरले किंवा किती विद्यार्थ्यांनी गुणवत्ता यादीत स्थान मिळवले, यावरून शाळेची गुणवत्ता ठरविण्याची प्रवृत्ती वाढत असल्याचे चित्र काही ठिकाणी दिसते.

मात्र, विद्यार्थ्याचा शैक्षणिक, भावनिक, सामाजिक, क्रीडा आणि सर्जनशील विकास यापेक्षा केवळ बाह्य स्पर्धा परीक्षांचा निकाल अधिक महत्त्वाचा ठरावा का, हा प्रश्नही विचारात घेणे आवश्यक आहे.

शाळेच्या इमारतीत ‘अकॅडमी’ संस्कृती?

काही ठिकाणी शालेय वेळेव्यतिरिक्त विद्यार्थ्यांना परीक्षेच्या तयारीसाठी अतिरिक्त वर्गांमध्ये सहभागी करून घेतले जात असल्याचे पालकांकडून सांगितले जाते. बाह्य शिक्षक किंवा मानधनावरील शिक्षकांच्या माध्यमातून विशेष वर्ग घेतले जात असतील, तर त्याबाबत पालकांना स्पष्ट माहिती मिळणे आवश्यक आहे.

शाळेच्या भौतिक सुविधांचा वापर करून अशा प्रकारचे वर्ग चालवले जात असल्यास त्यामागील शुल्करचना, आर्थिक व्यवहार आणि विद्यार्थ्यांवरील परिणाम याबाबत पारदर्शकता असणे महत्त्वाचे ठरते.

शाळा ही शिक्षणाची संस्था आहे की स्पर्धा परीक्षांची अकॅडमी, हा मूलभूत प्रश्न यानिमित्ताने चर्चेत येतो.

सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत अभ्यासाचे ओझे

सहावी, सातवी आणि आठवीतील विद्यार्थ्यांचे वय हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी महत्त्वाचे असते. या वयात खेळ, कला, वाचन, छंद, मित्रमैत्रिणी, कुटुंब आणि मोकळा वेळ यांनाही शिक्षणाइतकेच महत्त्व आहे.

मात्र, शाळा आणि बाह्य परीक्षांच्या तयारीमुळे विद्यार्थ्यांचा दिवस सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत अभ्यासाच्या ठराविक चक्रात अडकत असेल, तर त्यांच्या दैनंदिन जीवनावर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.

स्पर्धा असावी; मात्र बालपणाच्या किंमतीवर नव्हे, अशी भूमिका पालक आणि शिक्षणतज्ज्ञांनी मांडण्याची गरज आहे.

कट ऑफवर आधारित यशामुळे वाढू शकतो मानसिक ताण

या प्रकारच्या अनेक परीक्षांमध्ये केवळ उत्तीर्ण होणे पुरेसे नसते; गुणवत्ता यादी, कट ऑफ आणि उपलब्ध जागांनुसार यश निश्चित होऊ शकते. त्यामुळे मेहनत करूनही अपेक्षित स्थान न मिळाल्यास काही विद्यार्थ्यांना निराशेचा सामना करावा लागू शकतो.

सततची तुलना, ‘तू कितव्या क्रमांकावर आहेस?’ हा प्रश्न, इतर विद्यार्थ्यांशी होणारी तुलना आणि निकालाचा दबाव यामुळे काही विद्यार्थ्यांमध्ये अपयशाची भावना किंवा आत्मविश्वासात घट निर्माण होण्याची शक्यता असते.

म्हणूनच अपयशाकडेही शिकण्याची संधी म्हणून पाहण्याची मानसिकता विद्यार्थ्यांमध्ये विकसित करणे आवश्यक आहे.

शिष्यवृत्तीच्या रकमेचे आकर्षण; पण प्रत्येकासाठी तीच दिशा योग्य आहे का?

आर्थिकदृष्ट्या गरजू विद्यार्थ्यांसाठी उपलब्ध शिष्यवृत्ती किंवा विविध शैक्षणिक प्रोत्साहन योजनांमुळे पालकांना आपल्या पाल्याने या परीक्षा द्याव्यात असे वाटणे स्वाभाविक आहे. मात्र, एखाद्या शिष्यवृत्तीची रक्कम मिळू शकते म्हणून प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच दिशेने प्रवृत्त करणे योग्य ठरणार नाही.

ज्या विद्यार्थ्यांना प्राथमिक स्तरापासून बुद्धिमत्ता चाचणी, गणित, भाषा किंवा विज्ञान विषयात विशेष आवड आणि क्षमता आहे, त्यांना अशा परीक्षांची तयारी उपयुक्त ठरू शकते. परंतु प्रत्येक विद्यार्थ्याची क्षमता, आवड, गती आणि शिकण्याची पद्धत वेगळी असते, हे पालक आणि शाळांनी लक्षात घेणे गरजेचे आहे.

नवोदयपासून ऑलिम्पियाडपर्यंत; समज-गैरसमज दूर करण्याची गरज

नवोदय, प्रज्ञाशोध, शिष्यवृत्ती, गणित-विज्ञान टॅलेंट सर्च, बालवैज्ञानिक आणि ऑलिम्पियाड अशा विविध परीक्षांबाबत पालकांमध्ये अनेकदा अपुरी माहिती असू शकते.

त्याचप्रमाणे इयत्ता बारावीनंतरच्या NDA, CDS आणि इतर प्रवेश व स्पर्धात्मक परीक्षांबाबतही विद्यार्थ्यांचे समुपदेशन होणे आवश्यक आहे. कोणती परीक्षा कोणत्या विद्यार्थ्यांसाठी, कोणत्या शैक्षणिक पात्रतेनंतर, कोणत्या उद्देशाने आणि कोणत्या तयारीने द्यायची, याची योग्य माहिती विद्यार्थ्यांना मिळणे गरजेचे आहे.

‘मेडल-कॅश-प्रमाणपत्र’पेक्षा कौशल्य महत्त्वाचे

आजच्या स्पर्धात्मक वातावरणात प्रमाणपत्र, पदक, गुणवत्ता यादीतील क्रमांक आणि बक्षिसे यांना मोठे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे पालकही अशा यशाकडे अधिक लक्ष देऊ लागले आहेत.

परंतु विद्यार्थ्याने मिळवलेले ज्ञान, विचार करण्याची क्षमता, समस्या सोडविण्याची वृत्ती, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संवादकौशल्य, सर्जनशीलता आणि आत्मविश्वास ही त्याच्या भविष्यासाठी अधिक महत्त्वाची संपत्ती आहे.

पालक-शाळा-विद्यार्थी यांच्यात संवाद आवश्यक

शाळांनी वर्षाच्या सुरुवातीलाच पालकांसाठी शैक्षणिक समुपदेशन सत्र आयोजित करून विविध स्पर्धा परीक्षांची माहिती द्यावी. कोणत्या परीक्षा ऐच्छिक आहेत, त्यासाठी किती वेळ द्यावा, शालेय अभ्यासक्रमाला प्राधान्य कसे द्यावे आणि विद्यार्थ्याच्या क्षमतेनुसार परीक्षा कशी निवडावी, याबाबत मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे.

विद्यार्थ्याच्या इच्छेविरुद्ध किंवा केवळ शाळेच्या निकालाची टक्केवारी वाढविण्यासाठी त्याला स्पर्धेत ढकलण्याऐवजी ‘योग्य विद्यार्थी–योग्य परीक्षा–योग्य तयारी’ हे सूत्र स्वीकारण्याची गरज आहे.

शाळेच्या जाहिरातींसाठी विद्यार्थ्यांचा वापर नको

एखाद्या परीक्षेत यश मिळविणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा गौरव करणे निश्चितच स्वागतार्ह आहे. मात्र, त्याच विद्यार्थ्यांच्या यशाचा वापर करून शाळेची जाहिरात करताना इतर विद्यार्थ्यांवर अप्रत्यक्ष दबाव निर्माण होणार नाही, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

शाळेचा खरा शैक्षणिक दर्जा केवळ एका परीक्षेतील विद्यार्थ्यांच्या संख्येवर नव्हे, तर सर्व विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासावर मोजला गेला पाहिजे.

स्पर्धा परीक्षांना विरोध नाही; अतिरेकाला विरोध

स्पर्धा परीक्षा विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेला दिशा देऊ शकतात. शिष्यवृत्तीमुळे आर्थिक मदत मिळू शकते. नवोदय, ऑलिम्पियाड किंवा टॅलेंट सर्चमुळे विद्यार्थ्यांना विविध संधी उपलब्ध होऊ शकतात. त्यामुळे या परीक्षांना विरोध करण्याचा प्रश्न नाही.

मात्र, स्पर्धा परीक्षा हे शिक्षणाचे साधन असावे; शिक्षणाचा पर्याय नव्हे.

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्याचा, शालेय अभ्यासक्रमाचा तसेच बालपणाचा समतोल राखूनच या परीक्षांची तयारी झाली पाहिजे. अन्यथा शिष्यवृत्ती आणि पदकांच्या शर्यतीत विद्यार्थ्यांना घडविण्याऐवजी त्यांच्यावर स्पर्धेचे अतिरिक्त ओझे लादले जाण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो.

विद्यार्थ्यांना स्पर्धेसाठी तयार करा; पण आयुष्य हीच एक मोठी स्पर्धा आहे, हे विसरू नका.