‘सुपर एल निनो’चे सह्याद्रीच्या जैवविविधतेला सावट; आपत्कालीन निरीक्षणाची गरज

उष्णता, पावसातील बदल आणि जलसंकटाचा पक्षी, फुलपाखरे, कीटक, वन्यजीव व सूक्ष्मजीवांवर संभाव्य परिणाम; महाराष्ट्रात परिसंस्था-आधारित निरीक्षण यंत्रणा मजबूत करण्याची गरज

कोल्हापूर | प्रतिनिधी

पॅसिफिक महासागरातील El Niño परिस्थिती तीव्र होण्याच्या पार्श्वभूमीवर भारतातील सुमारे १९० पर्यावरणशास्त्रज्ञ व संवर्धन क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी परिसंस्थांवरील परिणामांचे आपत्कालीन आणि व्यापक निरीक्षण वाढविण्याचे आवाहन केले आहे. Nature India ने २२ सप्टेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वृत्तानुसार, संशोधकांनी समुद्री, गोड्या पाण्यातील आणि जमिनीवरील परिसंस्थांवर होणारे परिणाम समजून घेण्यासाठी देशव्यापी निरीक्षण व्यवस्था मजबूत करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. भारताच्या हवामान विभागानुसार El Niño चे परिणाम मार्च २०२७ पर्यंत राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली असून, त्याचा परिणाम भारतीय महासागरातील परिस्थितीवरही अवलंबून राहणार आहे.

या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतरांग, संरक्षित वनक्षेत्रे, अभयारण्ये आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या नदी-ओढ्यांच्या परिसंस्थांकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे. पश्चिम घाट हा जागतिक स्तरावर अत्यंत महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश असून UNESCO नुसार येथे किमान ३२५ जागतिकदृष्ट्या संकटग्रस्त वनस्पती व प्राणीप्रजाती आढळतात. वनस्पती, सस्तन प्राणी, पक्षी, उभयचर, सरपटणारे प्राणी आणि मासे यांची मोठी विविधता या प्रदेशात आहे.

मोठ्या प्राण्यांपुरते संकट मर्यादित नाही

El Niño मुळे उष्णता वाढणे, पावसाचे स्वरूप बदलणे आणि काही भागांत पाण्याची उपलब्धता कमी होणे अशा परिस्थिती निर्माण झाल्यास त्याचे परिणाम केवळ वाघ, बिबट्या, गवा, हत्ती यांसारख्या मोठ्या वन्यजीवांपुरते मर्यादित राहणार नाहीत.

फुलपाखरे, मधमाश्या, इतर परागीभवन करणारे कीटक, जलकीटक, उभयचर, पक्षी, लहान सस्तन प्राणी आणि मातीतील सूक्ष्मजीव यांच्यातील बदलही परिसंस्थेच्या आरोग्याचे महत्त्वाचे संकेत ठरू शकतात.

उष्णता आणि पावसातील बदलामुळे वनस्पतींच्या वाढीच्या, फुलोऱ्याच्या आणि फळधारणेच्या वेळेत बदल झाला तर त्यावर अवलंबून असलेल्या कीटकांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यानंतर त्या कीटकांवर अन्नासाठी अवलंबून असलेल्या पक्षी आणि इतर जीवांवर अप्रत्यक्ष परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे एका घटकातील बदलाचा परिणाम संपूर्ण अन्नसाखळीवर उमटू शकतो.

पाणवठे ठरतील महत्त्वाचे ‘इंडिकेटर’

सह्याद्रीतील लहान ओढे, झरे, तळी आणि वन्यजीवांसाठीचे पाणवठे हे आगामी काळात विशेष निरीक्षणाचे केंद्र बनवण्याची गरज आहे. पाण्याचे प्रमाण, तापमान, पाण्याची गुणवत्ता आणि त्यावर अवलंबून असणाऱ्या उभयचर, मासे व जलकीटकांच्या संख्येतील बदल नोंदवणे महत्त्वाचे ठरेल.

पाणवठे आटल्यास वन्यजीवांना पाणी व अन्नाच्या शोधात अधिक अंतर पार करावे लागू शकते. काही ठिकाणी त्यामुळे मानव-वनीजीव संघर्षाची शक्यताही वाढू शकते. मात्र अशा परिणामांची तीव्रता प्रत्येक जंगलक्षेत्रातील स्थानिक हवामान, अधिवास आणि पाण्याच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असेल.

‘लहान जीव’ मोठा इशारा देऊ शकतात

परिसंस्थेच्या आरोग्याचे संकेत देण्यासाठी केवळ मोठ्या प्राण्यांची गणना पुरेशी नाही. फुलपाखरांची संख्या, पक्ष्यांच्या प्रजननातील बदल, उभयचरांची उपस्थिती, कीटकांची विविधता, वनस्पतींचा फुलोरा, ओढ्यांमधील जलजीव आणि मातीतील सूक्ष्मजीव यांचे निरीक्षण केल्यास हवामान बदलाचा व्यापक परिणाम समजण्यास मदत होऊ शकते.

याच कारणामुळे भारतीय पर्यावरणशास्त्रज्ञांनी एकाच प्रजातीऐवजी संपूर्ण परिसंस्थेचे निरीक्षण करण्यावर भर दिला आहे. Nature India मधील वृत्तानुसार स्थानिक हवामान केंद्रे उभारणे किंवा दुरुस्त करणे, आधीच्या बेसलाइन अभ्यासांची पुनरावृत्ती करणे आणि El Niño नंतरही निरीक्षण सुरू ठेवणे आवश्यक असल्याचे संशोधकांनी म्हटले आहे.

महाराष्ट्रासाठी आधीच उपलब्ध असलेल्या यंत्रणेचा विस्तार

देशात पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माध्यमातून Long-Term Ecological Observatories (LTEO) हा दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण कार्यक्रम राबविला जात आहे. या कार्यक्रमात माती, जंगले, गवताळ प्रदेश, अपृष्ठवंशी प्राणी, मासे, उभयचर व सरपटणारे प्राणी, पक्षी, प्राण्यांच्या हालचाली आणि समुद्री परिसंस्था अशा विविध घटकांचे निरीक्षण केले जाते. पश्चिम घाट हा या कार्यक्रमातील प्रमुख निरीक्षण प्रदेशांपैकी एक आहे.

त्यामुळे महाराष्ट्रात या विद्यमान वैज्ञानिक यंत्रणेला स्थानिक वनविभाग, संशोधन संस्था, महाविद्यालये, निसर्ग अभ्यासक, पक्षीमित्र, नागरिक-विज्ञान गट आणि स्थानिक समुदाय यांच्या सहभागाची जोड देण्याची संधी आहे.

‘आपत्कालीन निरीक्षण’ म्हणजे नेमके काय?

आपत्कालीन निरीक्षणाचा अर्थ केवळ प्राणी मृत्यूंची नोंद ठेवणे असा नसून, हवामानातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल यांचा संबंध वेळेवर ओळखणे असा आहे.

त्यासाठी सह्याद्रीतील निवडक ठिकाणी—

तापमान आणि आर्द्रतेची नियमित नोंद,

पर्जन्यमान आणि पाणवठ्यांची स्थिती,

पक्षी व फुलपाखरांच्या संख्येतील बदल,

उभयचर व जलजीवांचे निरीक्षण,

वनस्पतींच्या फुलोरा व फळधारणेतील बदल,

वन्यजीवांच्या हालचाली,

जंगलातील आग आणि अधिवासातील बदल,

मातीतील आर्द्रता व जैविक प्रक्रियांचे निरीक्षण


यांची एकसंध नोंद ठेवता येऊ शकते.

यातील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे El Niño संपल्यानंतरही निरीक्षण सुरू ठेवणे. कारण एखादा बदल तात्पुरता आहे की दीर्घकाळ टिकणारा आहे, हे दीर्घकालीन तुलनेतूनच स्पष्ट होऊ शकते.

नागरिकांचाही सहभाग आवश्यक

सह्याद्रीतील जैवविविधतेचे निरीक्षण केवळ सरकारी यंत्रणांच्या क्षमतेवर सोडणे पुरेसे ठरणार नाही. पक्षीमित्र, फुलपाखरू अभ्यासक, विद्यार्थी, वन्यजीव छायाचित्रकार, शेतकरी आणि स्थानिक ग्रामस्थ यांच्याकडील स्थानिक माहितीही महत्त्वाची ठरू शकते.

मात्र नागरिकांकडून मिळणाऱ्या नोंदी वैज्ञानिक पद्धतीने प्रमाणित करून एकाच डेटाबेसमध्ये संकलित करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या भागातील पक्षी, फुलपाखरे, कीटक, जलजीव किंवा वनस्पतींच्या संख्येत झालेला बदल दीर्घकालीन पातळीवर अभ्यासता येईल.

सह्याद्रीचे संरक्षण म्हणजे महाराष्ट्राच्या पर्यावरणाचे संरक्षण

पश्चिम घाट केवळ वन्यजीवांचे अधिवास नाही. त्याचा पर्जन्यमान, जलप्रवाह आणि व्यापक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंध आहे. UNESCO नुसार पश्चिम घाटातील पर्वतीय वन परिसंस्था भारतीय मान्सूनच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

त्यामुळे ‘सुपर El Niño’चा संभाव्य धोका हा केवळ हवामानाचा विषय न राहता जैवविविधता, जलसुरक्षा, शेती आणि मानवी जीवनाशी संबंधित प्रश्न म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

सध्याच्या परिस्थितीत घाबरण्यापेक्षा आधीची पर्यावरणीय स्थिती नोंदवणे, बदलांचे सातत्याने निरीक्षण करणे आणि त्यावर आधारित निर्णय घेणे हा अधिक वैज्ञानिक मार्ग ठरतो. सह्याद्रीतील जैवविविधतेचे आजचे ‘बेसलाइन’ चित्र जतन केले, तर उद्याच्या हवामानातील बदलांचा खरा परिणाम मोजणे शक्य होईल.

सह्याद्रीला वाचविण्यासाठी केवळ संकट आल्यानंतरची उपाययोजना नव्हे, तर संकट येण्यापूर्वीचे वैज्ञानिक निरीक्षण हीच पहिली संरक्षणरेषा ठरू शकते.