२२ एप्रिल २०२५ रोजी पहलगाम येथे झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यात २६ जणांचा मृत्यू झाला. या घटनेनंतर भारताने दहशतवादविरोधी कारवाईच्या अनुषंगाने ७ मे २०२५ रोजी पाकिस्तान आणि पाकिस्तानव्याप्त काश्मीरमधील काही संशयित दहशतवादी तळांवर हवाई कारवाई केल्याचे वृत्त माध्यमांतून समोर आले. या कालावधीत भारतीय नौदलानेही आपल्या सागरी सज्जतेचा भाग म्हणून महत्त्वपूर्ण तैनाती केली होती.

भारतीय नौदलाच्या क्षमतांमध्ये विमानवाहू युद्धनौका, आधुनिक लढाऊ विमाने आणि दीर्घ पल्ल्याची समुद्री गस्त घालणारी विमाने यांचा समावेश होतो. त्याचप्रमाणे भारतीय हवाई दलाकडे राफेल, सुखोई-३०, मिराज-२००० आणि तेजस यांसारखी आधुनिक विमाने आहेत. भारताने विकसित केलेली किंवा सह-विकसित केलेली विविध क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि हवाई संरक्षण यंत्रणा देशाच्या संरक्षण व्यवस्थेला अधिक बळकटी देत आहेत.

स्वदेशी संरक्षण क्षमतांचा विस्तार

भारत आज संरक्षण उत्पादन क्षेत्रात आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने सातत्याने वाटचाल करत आहे. विमानवाहू नौका तयार करणाऱ्या मोजक्या देशांमध्ये भारताचा समावेश होतो. भारतीय नौदलासाठी युद्धनौका, विनाशिका, गस्ती नौका आणि पाणबुड्यांचे उत्पादन देशांतर्गत स्तरावर केले जात आहे.

भारतीय भूदलाकडे आधुनिक रणगाडे, तोफखाना, क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि विविध संरक्षण उपकरणे उपलब्ध आहेत. त्याचप्रमाणे भारतीय वायुसेनेतही स्वदेशी आणि परदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित आधुनिक विमानांचा समावेश आहे. ‘तेजस’सारख्या स्वदेशी लढाऊ विमानांनी भारताच्या संरक्षण उत्पादन क्षमतेचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संरक्षण क्षेत्रात खासगी उद्योगांनाही संधी उपलब्ध झाल्याने उत्पादन क्षमता वाढत आहे. विविध भारतीय उद्योगसमूह संरक्षण उपकरणे, विमानांचे भाग आणि आधुनिक तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी सक्रियपणे योगदान देत आहेत.

आधुनिक युद्धाचे बदलते स्वरूप

सध्याच्या काळात युद्धाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. पारंपरिक भूमी, समुद्र आणि आकाश या क्षेत्रांबरोबरच सायबर सुरक्षा, अंतराळ तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि ड्रोन तंत्रज्ञान यांचे महत्त्व वाढले आहे.

भारतीय संरक्षण दल आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अधिकाधिक वापर करण्यावर भर देत आहेत. ड्रोन, प्रगत देखरेख प्रणाली, नेटवर्क-आधारित युद्धतंत्र आणि स्वयंचलित प्रणाली यांचा वापर वाढविण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जात आहेत.

राष्ट्रीय संरक्षण अकादमीची भूमिका

राष्ट्रीय संरक्षण अकादमी (NDA) ही भारताच्या तिन्ही संरक्षण दलांसाठी नेतृत्व, शिस्त आणि संयुक्त युद्धतंत्र प्रशिक्षण देणारी महत्त्वाची संस्था आहे. बदलत्या युद्धपरिस्थितीचा विचार करून प्रशिक्षणामध्ये आधुनिक तंत्रज्ञान, ड्रोन ऑपरेशन्स आणि डिजिटल युद्धतंत्र यांचा समावेश करण्यात येत आहे.

पुढील वाटचाल

भारताने संरक्षण क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती केली असली तरी आत्मनिर्भरतेची प्रक्रिया सातत्याने पुढे नेण्याची आवश्यकता आहे. संशोधन, नवकल्पना, स्वदेशी उत्पादन आणि तांत्रिक प्रगती यांवर भर देत देशाने संरक्षण सज्जता अधिक सक्षम करणे आवश्यक आहे.

संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरता ही केवळ लष्करी सामर्थ्याची बाब नसून राष्ट्रीय सुरक्षा, औद्योगिक विकास आणि तांत्रिक स्वावलंबन यांच्याशीही निगडित आहे. त्यामुळे स्वदेशी संरक्षण क्षमतांचा विकास हा भारताच्या दीर्घकालीन धोरणात्मक उद्दिष्टांचा महत्त्वाचा भाग राहील.